[…]
V. — Tak jest — mówię. — A tylko mi
jeszcze ten drobiazg powiedz. Jak myślisz, jakie największe dobro
wyniosłeś stąd, że posiadasz wielki majątek?
— Takie — powiada — że może mało
kto mi uwierzy, kiedy będę o nim mówił. Bo musisz wiedzieć,
Sokratesie, że jak człowieka zaczynają nachodzić myśli o
śmierci, wtedy się w serce zaczyna wkradać obawa i troska o
rzeczy, o które się człowiek przedtem nie troszczył i nie
obawiał. Z jednej strony te bajki — jak się to mówi — o tym,
co się dzieje w Hadesie³¹, że ten, co tu ludziom krzywdę robił,
musi tam pokutować; człowiek się dotąd z tych rzeczy śmiał, a
teraz one mu duszę zawracają, czy to aby nie prawda. I człowiek
sam,
czy to dlatego, że stary i zniedołężniał,
czy też dlatego, że jest już bliższy tych rzeczy i jakoś lepiej
je widzi — dość że go zaczynają podejrzenia napełniać i
obawy, więc robi z sobą porachunki i patrzy, czy kogoś w czymś
nie ukrzywdził. Więc kto w swoim życiu znajduje dużo ludzkiej
krzywdy, ten się jak dziecko przerażony ze snu zrywa i strach go
zbiera, i taki życie pędzi w złych przeczuciach. A komu sumienie
żadnej krzywdy nie wyrzuca, przy tym zawsze błoga nadzieja stoi i
karmi jego starość. Jak to i Pindar³² powiada. On to ładnie
powiedział, Sokratesie, że kto sprawiedliwie i zbożnie³³ życie
przeszedł: z tym zawsze słodka nadzieja mieszka i jego stare serce
karmi. Ta, co rozchwianym myślom zawsze daje ster. Dobrze mówi —
aż dziwne, jak bardzo do rzeczy. Do tego, moim zdaniem, posiadanie
majątku przydaje się najwięcej — nie dla każdego człowieka,
ale dla przyzwoitego. Bo może tam człowiek mimo woli kogoś kiedyś
oszukał albo okłamał, albo winien jest bogu […]
---------------------------------------------------------------------------
²⁸Temistokles (ok. 524–459 p.n.e.) —
polityk i wódz ateński, twórca potęgi morskiej Aten, główny
autor zwycięstwa Greków nad Persami pod Salaminą.
²⁹Seryf, właśc. Serifos — niewielka
wyspa grecka na M. Egejskim, należąca do archipelagu Cyklad. Według
Herodota Serifijczycy byli z pochodzenia Jonami, jak Ateńczycy, i
podczas inwazji perskiej wystawili do wspólnej floty greckiej,
zgromadzonej pod Salaminą, 50-wiosłowy okręt woenny; brali
również udział w bitwie pod Platejami.
³⁰kontent (daw.) — zadowolony.
³¹Hades (mit. gr.) — podziemna kraina
umarłych, rządzona przez boga o tym samym imieniu.
³²Pindar (ok. 520–ok. 438 p.n.e.) —
wybitny poeta grecki, twórca liryki chóralnej, znany gł. z utworów
na cześć zwycięzców igrzysk w Olimpii.
³³zbożnie (daw.) — bogobojnie;
uczciwie, cnotliwie.
---------------------------------------------------------------------------
[…] jakieś ofiary, albo człowiekowi
pieniądze i potem się boi stąd odejść. Otóż posiadanie majątku
w znacznej części na to pomaga. Na wiele innych rzeczy też. Ale
tak jedno z drugim zestawiając, powiedziałbym, Sokratesie, że dla
człowieka myślącego bogactwo
do tego celu njwięcej się przydaje.
— Bardzo pięknie mówisz, Kefalosie —
powiedziałem. — A co do tego właśnie: jeżeli mowa o
sprawiedliwości, to czy powiemy, że sprawiedliwość to jest tyle,
co prawdomówność — tak po prostu — i tyle, co oddawanie,
jeżeli ktoś coś od kogoś weźmie, czy też i to nawet raz będzie
działaniem sprawiedliwym, a innym razem niesprawiedliwym? Ja na
przykład coś takiego mam na myśli: przecież każdy przyzna, że
gdyby ktoś wziął od przyjaciela, od człowieka przy zdrowych
zmysłach, broń, a ten by potem oszalał i zażądał jej z
powrotem, to nie trzeba jej oddawać, i nie byłby sprawiedliwy ten,
który ją oddał, ani ten, który by człowiekowi zostającemu w
takim stanie chciał mówić wszystko zgodnie z prawdą.
— Słusznie mówisz — powiada.
— A więc to nie jest określenie
sprawiedliwości: mówić prawdę i oddawać, co się wzięło.
— Ależ owszem, Sokratesie — powiedział,
podchwytując, Polemarch — jeżeli wypada wierzyć trochę
Simonidesowi³⁴.
— Istotne — rzekł Kefalos — ale ja
już wam przekazuję losy i tok tej myśli. Bo muszę się już zająć
służbą bożą.
— Nieprawdaż — powiedziałem — a po
tobie dziedziczy Polemarch?
— Owszem, tak — powiedział,
uśmiechnąwszy się, i w tej chwili poszedł odprawiać nabożeństwo.
VI. — Więc mów ty — powiedziałem —
skoroś odziedziczył myśl po ojcu, które zdanie Simonidesa uważasz
za słuszne.
— To — powiedział — że
sprawiedliwie jest oddawać każdemu to, co mu się winno. Kiedy on
to mówi, wydaje mi się, że mówi pięknie.
— No owszem — powiadam — Simonidesowi
przecież nie jest łatwo nie wierzyć. To mądry i boski mąż. A co
on właśnie mówi, to może ty, Polemarchu, rozumiesz, bo ja nie
wiem. Jasna rzecz, że nie to ma na myśli, cośmy przed chwilą
mówili, że jak ktoś coś u nas złoży, to trzeba zawsze oddawać
z powrotem, nawet kiedy tego zażądają nie przy zdrowych zmysłach.
Że niby to zawsze pewien dług stanowi to, co u nas zostało
złożone. No nie?
— Tak.
— Zatem nie trzeba oddawać ani odrobiny
wtedy, kiedy by ktoś nieprzytomnie żądał zwrotu?
— Prawda — powiedział.
— Więc coś innego czy też coś
takiego, zdaje się, mówi Simonides, że sprawiedliwie jest: oddawać
to, co się winno?
— Coś innego jednak, na Zeusa —
powiada. — On uważa, że przyjaciele przyjaciołom powinni
wyświadczać coś dobrego, a żadnego zła.
— Rozumiem — powiedziałem. — Że
niby nie oddaje tego, co powinien — ktoś, kto by drugiemu oddawał
pieniądze u niego złożone, gdyby to oddanie ich i wzięcie miało
być szkodliwe. A byliby przyjaciółmi — ten, co odbiera, i ten,
co oddaje. Czy nie tak mówi Simonides twoim zdaniem?
— Owszem, tak.
— Więc cóż? To tylko nieprzyjaciołom
trzeba oddawać, cokolwiek by się im było winno?
— W każdym razie — powiada — to, co
się im naprawdę winno. A winno się im, moim zdaniem — wrogowi
przecież ze strony wroga — i to mu się też należy: winno się
im coś złego.
VII. — W takim razie — powiedziałem —
Simonides, widać, w poetyckiej zagadce [...]
--------------------------------------------------------------------------
³⁴Simonides z Keos (ok. 556–468
p.n.e.) — poeta grecki, twórca liryki chóralnej; znany z
epigramów, m.in. napisu na obelisku upamiętniającym Spartan
poległych pod Termopilami („Przechodniu, powiedz Sparcie…”).
--------------------------------------------------------------------------
[…] ukrył to, czym byłaby
niesprawiedliwość. Bo na myśli miał, jak widać, to, że
sprawiedliwość polega na oddawaniu każdemu tego, co mu się
należy, a nazwał to tym, co się komuś winno.
— No, co myślisz? — powiada.
— Och, na Zeusa — powiedziałem — a
gdyby go tak ktoś zapytał: „Simonidesie, komu, czemu i co
powinnego i należnego oddająca sztuka nazywa się sztuką
lekarską?” Co, myślisz, on by nam odpowiedział?
— Jasna rzecz — powiada — że ta, co
ciałom oddaje lekarstwa i pokarmy, i napoje.
— A komu i czemu oddająca to, co się
winno i co się należy, nazywa się sztuką kucharską?
— Ta, co to potrawom przyprawy.
— No, dobrze. Zatem sprawiedliwością
będzie się nazywała sztuka, która komu i czemu
oddaje co?
— Jeżeli — powiada — mamy jakoś iść
za tym, Sokratesie, co się przedtem powiedziało, to będzie ta
sztuka, która przyjaciołom i wrogom oddaje pożytki i szkody.
— Zatem ty nazywasz sprawiedliwością
to: przyjaciołom czynić dobrze, a wrogom źle?
— Tak mi się zdaje.
— A któż najlepiej potrafi chorym
przyjaciołom czynić dobrze, a wrogom źle, jeżeli chodzi o chorobę
i o zdrowie?
— Lekarz.
— A kto płynącym, jeżeli chodzi o
niebezpieczeństwa czyhające na morzu?
— Sternik.
— A cóż człowiek sprawiedliwy? W
jakiej robocie i w jakim działaniu on najlepiej potrafi przyjaciołom
się przydawać, a wrogom szkodzić?
— W walce i spółce wojennej. Tak się
mnie przynajmniej wydaje.
— No, dobrze. A jeżeli ktoś nie chorue,
kochany Polemarchu, to mu lekarz niepotrzebny.
— Prawda.
— A jak kto nie płynie, to mu nie trzeba
sternika.
— Tak.
— A czy i tym, co nie wojują,
sprawiedliwy się na nic nie przyda?
— To mi się nie bardzo wydaje.
— Więc i podczas pokoju przydaje się
sprawiedliwość?
— Przydaje się.
— A rolnictwo też? Czy nie?
— Tak.
— Aby zdobywać plon?
— Tak.
— A szewstwo też?
— Tak.
— Aby zdobywać obuwie — myślę, że
pewnie tak powiesz.
— No tak.
— No cóż, proszę cię, a
sprawiedliwość, gotóweś powiedzieć, że jest do jakiego użytku
albo do osiągania czego podczas pokoju?
— Do interesów, Sokratesie.
— A interesami nazywasz spółki czy coś
innego?
— Spółki, oczywiście.
— Czy więc człowiek sprawiedliwy będzie
dobrym i pożytecznym spólnikiem³⁵ przy kładzeniu warcab³⁶,
czy też dobry szachista?
— Szachista.
— Ale jak chodzi o kładzenie cegieł i
kamieni, to sprawiedliwy więcej się przyda i będzie lepszym
spólnikiem niż murarz?
— Na żaden sposób. [...]
-------------------------------------------------------------------------
³⁵spólnik (daw.) — wspólnik.
³⁶warcaba a. warcab (daw.) — pionek
używany w grze w warcaby.
[28.10.2026, Toruń]
