O!
autorowie z nudy! O! Feniksy
Powstali
z trupów, z prochów własnych, z łóżek!
O!
polityczne moje
nowe Iksy³⁷⁰!…
Upadam
wszystkim pokornie do nóżek;
Lecz
życzę, aby nas dzieliły Styksy³⁷¹:
A
teraz z waszych korzystam przestróżek,
I
już
nie ody piszę ani hymny,
Ale
poemat ten — nadzwyczaj
zimny.
Bohater
w dębie zamknięty z młodziutką
Panną,
a jednak
stoi o pięć kroków,
Jeśli
co mówi ? Mówi bardzo krótko. —
Nie
spuszczam żadnych na scenę obłoków…
Bo
ani z wód kokietką, z nezabudką³⁷²,
Rozmawia
czyściej
lilia, pani stoków³⁷³,
Gdy
je
wiatr zdrajca
ku sobie pokłoni:
Jako
tych dwoje
— których ja
mam w dłoni
I
mógłbym… mógłbym, lecz nie chcę… A może
Nie
mogę, nie mam dosyć serca, żaru.
Próchno
świecące księżycowo w korze
Zda
mi się pełne widm, pokus i gwaru…
Pełne…
zatrzymaj
mię, potężny Boże!
Bo
gotów jestem
dla lepszego czaru
Rzucić
na serce mego czytelnika
Trochę
awantur własnych spod równika.
Lecz
nie… sybirski będę… lodowaty,
Dlatego
wchodzę w styl nowych poetów. —
Słyszycie
jak
się krzą³⁷⁴ odludne kwiaty?
Słyszycie
głuchy łomot oczeretów³⁷⁵?
Ktoś
jedzie
— spiesznie mu pewno za katy!
Odtętnia
głucho echo jarych
grzbietów…
Wiele
być musi jadących
rycerzy,
Kiedy
przed niemi takie echo bieży.
Na
pozłoconym kurzawy tumanie,
Która
do dębu ze słońcem się wkradła,
Naprzód
ksiądz jakiś
wleciał niespodzianie,
Za
księdzem jakaś
złota mara wpadła.
Ksiądz
był w habicie, a mara w żupanie,
W
szerokich bardzo szarawarach z radła³⁷⁶,
Na
których złota leżała kurzawa —
Słowem:
ksiądz Marek to był i pan Sawa³⁷⁷.
----------------------------------------------------------------------
³⁷⁰Iksy
— nawiązanie do grupy recenzentów teatralnych o klasycystycznych
przekonaniach, działającej
w Warszawiew latach 1815
- 1819;
wszyscy jej
członkowie podpisywali swoje
publikacje
znakiem X.
³⁷¹Styks
(mit. gr.) — rzeka, oddzielająca
świat żywych od krainy umarłych.
³⁷²nezabudka
(ukr.) — niezapominajka.
³⁷³stok
(daw.) — źródło.
³⁷⁴krzyć
się — trzeszczeć, kruszyć się.
³⁷⁵oczeret
(z ukr.) — trzcina, szuwary.
³⁷⁶szarawary
z radła — szerokie, długie, bufiaste spodnie noszone na Wschodzie
i w Polsce XVI–XVIII w., wykonane z płótna.
³⁷⁷Sawa
— Józef Sawa Caliński (1736
- 1771,
syn pułkownika kozackiego, Sawy Czałego, jeden
z najwybitniejszych
dowódców konfederacji
barskiej,
ranny pod Szreńskiem, zmarł w więzieniu.
----------------------------------------------------------------
Ku
nim więc moja
nimfa srebrnej
cery
Pobiegła
skocznie i całując
w ręce,
Oddała
księdzu Markowi papiery
Schowane
bardzo tajemnie
w sukience,
Potem
zaczęła śpiew o sobie szczery; —
Słów
jej
nie kładnę wszystkich, bo przekręcę,
Albo
bym musiał kłaść po kropkach kropki,
Bowiem
ta nimfa mówiła jak
chłopki.
Z
płaczem mówiła: jak
w dębową szafę
Wlazła
przed wrogów okrutnych pogonią,
Jakie
tam miało być z niej
auto-da-fe³⁷⁸,
Jak
nie pamiętał nikt i nie dbał o nią. —
(O!
horor³⁷⁹! trzeci rym jest
na żyrafę!
Muzy
żałosne łzy nademną ronią,
Bo
Muzy wiedzą, jakie
do łez prawo
Ma
wieszcz, piszący poemat oktawą).
Mówiła,
jak
dwa gołębie siostrzane
Przyprowadziły
ze stepów obrońcę…
Mówiąc,
płakała — na usta różane
Kapiąc
padało kropelkami słońce…
Pan
Zbigniew patrzał zaś w stronę, na ścianę,
Ksiądz
w ziemię, Sawa łamał ostróg końce.
Widząc,
że sądzić są gotowi krzywo,
Rycerz
do księdza rzekł dumnie i żywo:
„Jestem
Beniowski, jechałem
do Baru,
Abym
ojczyźnie
mojej
służył szablą
I
całą duszą. Z bliskiego mię jaru
Te
dwa gołębie sztuką prawie diablą
Przywiodły
tutaj.
Znajdziesz
śród czaharu³⁸⁰
Dwa
trupy, które Pluton³⁸¹ swoją
grablą³⁸²
Weźmie,
i w ogień piekielny zagrabi,
Więcej
mu takich dam, na honor hrabi!
„Z
Węgier albowiem moje
rodowody
Prowadzę
i mam hrabiowskie tytuły.
Ale,
że jestem
bez grosza i młody,
Niewiele
sobie ważę te bibuły
I
pargaminy³⁸³; lecz chcę iść w zawody
Z
przodkami, jako
człek na sławę czuły,
I
mocno hańbę ojczyzny
czujący;
Niedoświadczony
jeszcze
— lecz gorący.” —
Gdy
tak przemówił, ksiądz Marek otworzył
Ramiona
i jął
ściskać postać giętką:
„Ja
znałem twego ojca;
gdyby dożył,
Pewnie
by twoją
chęć pochwalił prędką.
Bogdajbyś
późno się w grobie położył
------------------------------------------------------------------------
³⁷⁸auto-da-fé
(z port.: akt wiary) — publiczna deklaracja
przyjęcia
lub odrzucenia religii katolickiej
przez heretyka przed jego
spaleniem na stosie; tu: spalenie żywcem.
³⁷⁹horor
(z łac. horror) — dreszcz, trwoga.
³⁸⁰czahar
(reg.) — zarośla na podmokłych gruntach.
³⁸¹Pluton
(mit. rzym.) — bóg świata umarłych, odpowiednik Hadesa z mit.
gr.
³⁸²grabla
(z ukr.) — grabie.
³⁸³pargamin
— własc. pergamin; wyprawiona skóra, służąca dawniej
do zapisywania ważnych dokumentów; tu: dokument.
-------------------------------------------------------------
Jasnym,
jak
człowiek wielki — ani wędką
Sprośnych
rozkoszy tu był ułowiony.
Zlituj
się, Matko niebieskiej
korony!
„Oto
dziecko te³⁸⁴, oddaję
w opiekę
Tobie
Dziewico czysta, Matko Boża!
Broń
rzuconego w te nieszczęścia rzekę,
Która
z nas płynie do wieczności morza.
Pozwól!
że z niego tę cielesność zwlekę,
Która
tu krwawi ducha jak
obroża,
A
zaś mu w duszę ognistą przeleję
Rozpacz,
co wszystko łamie, i nadzieję.
„Biada,
kto daje
ojczyźnie
pół duszy,
A
drugie tu pół dla szczęścia zachowa;
Oboje
w nim Bóg swym piorunem skruszy,
I
padnie kiedyś w popiół taka głowa!
Żadną
łzą taki Boga nie poruszy,
W
modlitwie nigdy już
nie znajdzie
słowa,
Które
by kiedyś jego
Bóg rozumiał,
I
będzie jak
ten dąb umarły szumiał.
„Będzie
miał w sercu władzę odpychania
Ludzi
— a węże się doń zbiegać będą,
Utyje
kiedyś na chlebie wygnania,
I
nieszczęśliwe dzieci go obsiędą
Krzycząc:
Ojczyznę
nam daj
lub do spania
Grobowiec
sławny — ale nie posiędą
Grobu
ni sławy. — I to jest
przekleństwo,
Które
ja
rzucam na nich! — ich rodzeństwo!
„I
niechaj
będzie jakoby
stoletnie…
Lecz
nie… O! Boże! nie słuchaj
Jehowa”.
Tu
zamilkł; oczy mu błyszczały świetnie
I
pięknem srebrem uwieńczona głowa
Pośród
głów młodych błyszczała szlachetnie
Jak
księżyc, kiedy się nad rankiem chowa
Za
morze, albo za egejskie
skały;
Nadzwyczaj
wtenczas smutny, wielki, biały…
I
mój
rym także, po tej
parafrazie
Kazania,
także za skały zachodzi.
Porozciągawszy
tęcze na obrazie,
Pokołysawszy
na kształt dobrej
łodzi,
Idzie
spać. — Wyraz został przy wyrazie,
Nie
wiem, czego chce? i czego dowodzi?
Jako
fajerwerk
z gwiazd kilku tysięcy
Chciałem,
aby się spalił — i nic więcej.
--------------------------------------------------------------------------
³⁸⁴te
— dziś popr. forma B. lp r.n.: to. ]
[12.06.2025,
Toruń]