ZAPISKI EMIGRANTA (1426) ŚMIESZNE

 

1426.

• Śmiesznostki zacznę od książki Olgi Tokarczuk „Prowadź swój pług przez kości umarłych”, która zdaniem dziennika „Daily Telegraph” jest jedną z 50 najlepszych książek świata. Widać, że angielscy krytycy, co przyznaję z ubolewaniem, nie przeczytali choćby „Lalki” Bolesława Prusa.

• Pani H. Redaktorka jednej z telewizji dowiedziawszy się, że na terenie Europy będzie widziane zaćmienie Słońca, postanowiła udać się na Księżyc i stamtąd obserwować, jak Ziemia rzuca cień na Słońce, powodując jego zaćmienie.

• Prezydent USA znany jest z tego, że każdego dnia, ma światu coś głupiego do powiedzenia. Pewnego dnia zażądał, aby Iran zapłacił kasę za każdego zabitego podczas najazdu armii amerykańskiej na Iran.

• Bodajże następnego dnia ten źle wychowany gość oznajmił światu, że cieśnina Ormuz zostanie niebawem przejęta przez jankesów i stanie się terytorium należącym do USA; zachodzę w głowę dlaczego trump nie przyłączył jeszcze do USA Kanady i Iranu.

• Wczoraj odbyła się impreza pod tytułem „Nie oddamy guzika”, czyli manifestacja z okazji Dnia Wojska Polskiego – jak widać pieniędzy ci u nas dostatek.

• Podczas wspomnianej wyżej uroczystości pan rezydent nawrocki vel batyr jako, podejrzewam, pierwszy Polak, podziękował armii niemieckiej za obronę Monte Cassino.

[16.08.2026, Toruń]

BIBLIA WARSZAWSKA - STARY TESTAMENT - I KSIĘGA MOJŻESZOWA [5]

 

Potomkowie Adama

5:1 To jest księga potomków Adama: Kiedy Bóg stworzył człowieka, na podobieństwo Boże uczynił go.

5:2 Jako mężczyznę i niewiastę stworzył ich oraz błogosławił im i nazwał ich ludźmi, gdy zostali stworzeni.

5:3 Adam żył sto trzydzieści lat i zrodził syna na podobieństwo swoje, na obraz swój, i nazwał go Set.

5:4 Po zrodzeniu Seta żył Adam osiemset lat i zrodził synów i córki.

5:5 Adam przeżył dziewięćset trzydzieści lat i umarł.

5:6 Set żył sto pięć lat i zrodził Enosza.

5:7 Po zrodzeniu Enosza żył Set osiemset siedem lat i zrodził synów i córki.

5:8 Set przeżył dziewięćset dwanaście lat i umarł.

5:9 Enosz żył dziewięćdziesiąt lat i zrodził Kenana.

5:10 Po zrodzeniu Kenana żył Enosz osiemset piętnaście lat i zrodził synów i córki.

5:11 Enosz przeżył dziewięćset pięć lat i umarł.

5:12 Kenan żył siedemdziesiąt lat i zrodził Mahalalela.

5:13 Po zrodzeniu Mahalalela żył Kenan osiemset czterdzieści lat i zrodził synów i córki.

5:14 Kenan przeżył dziewięćset dziesięć lat i umarł.

5:15 Mahalalel żył sześćdziesiąt pięć lat i zrodził Jereda.

5:16 Po zrodzeniu Jereda żył Mahalalel osiemset trzydzieści lat i zrodził synów i córki.

5:17 Mahalalel przeżył osiemset dziewięćdziesiąt pięć lat i umarł.

5:18 Jered żył sto sześćdziesiąt dwa lata i zrodził Henocha.

5:19 Po zrodzeniu Henocha żył Jered osiemset lat i zrodził synów i córki.

5:20 Jered przeżył dziewięćset sześćdziesiąt dwa lata i umarł.

5:21 Henoch żył sześćdziesiąt pięć lat i zrodził Metuszelacha.

5:22 Po zrodzeniu Metuszelacha chodził Henoch z Bogiem trzysta lat i zrodził synów i córki.

5:23 Henoch przeżył trzysta sześćdziesiąt pięć lat.

5:24 Henoch chodził z Bogiem, a potem nie było go, gdyż zabrał go Bóg.

5:25 Metuszelach żył sto osiemdziesiąt siedem lat i zrodził Lamecha.

5:26 Po zrodzeniu Lamecha żył Metuszelach siedemset osiemdziesiąt dwa lata i zrodził synów i córki.

5:27 Metuszelach przeżył dziewięćset sześćdziesiąt dziewięć lat i umarł.

5:28 Lamech żył sto osiemdziesiąt dwa lata i zrodził syna.

5:29 Dał mu imię Noe, mówiąc: Ten nas pocieszy w pracy naszej i mozole rąk naszych na ziemi, którą przeklął Pan.

5:30 Lamech żył po zrodzeniu Noego pięćset dziewięćdziesiąt pięć lat i zrodził synów i córki.

5:31 Lamech przeżył siedemset siedemdziesiąt siedem lat i umarł.

5:32 A Noe miał pięćset lat, gdy zrodził Sema, Chama i Jafeta.

[16/08.2026. Toruń]

BOLESŁAW PRUS - LALKA - TOM I (6)

 

R.3. PAMIĘTNIK STAREGO SUBIEKTA (cd.)

… piąty w dniu koronacji, szósty w apoteozie⁶⁶. Gdy zaś ciotka zgorszona tyloma świeckimi obrazami, zawiesiła na ścianie mosiężny krucyfiks, ojciec, ażeby — jak mówił — nie obrazić Napoleona, kupił sobie jego brązowe popiersie i także umieścił je nad łóżkiem.

— Zobaczysz, niedowiarku — lamentowała nieraz ciotka — że za te sztuki będą cię pławić w smole.

— I!… Nie da mi cesarz zrobić krzywdy — odpowiadał ojciec.

Często przychodzili do nas dawni koledzy o􀰗ca: pan Domański, także woźny, ale z Ko misji Skarbu⁶⁷, i pan Raczek, który na Dunaju⁶⁸ miał stragan z zieleniną. Prości to byli ludzie (nawet pan Domański trochę lubił anyżówkę), ale roztropni politycy. Wszyscy, nie wyłączając ciotki, twierdzili jak najbardziej stanowczo, że choć Napoleon I umarł w niewoli⁶⁹, ród Bonapartych jeszcze wypłynie. Po pierwszym Napoleonie znajdzie się jakiś drugi, a gdyby i ten źle skończył, przyjdzie następny, dopóki jeden po drugim nie uporządkują świata.

— Trzeba być zawsze gotowym na pierwszy odgłos! — mówił mój ojciec.

— Bo nie wiecie dnia ani godziny — dodawał pan Domański.

A pan Raczek, trzymając fajkę w ustach, na znak potwierdzenia pluł aż do pokoju ciotki.

— Napluj mi acan⁷⁰ w balię, to ci dam!… — wołała ciotka.

— Może jejmość i dasz, ale ja nie wezmę — mruknął pan Raczek plując w stronę komina.

— U… cóż to za chamy te całe grenadierzyska! — gniewała się ciotka.

— Jejmości zawsze smakowali ułani. Wiem, wiem…

Później pan Raczek ożenił się z moją ciotką…

…Chcąc, ażebym zupełnie był gotów, gdy wybije godzina sprawiedliwości, ojciec sam

pracował nad moją edukacją. Nauczył mię czytać, pisać, kleić koperty, ale nade wszystko — musztrować się. Do musztry zapędzał mnie w bardzo wczesnym dzieciństwie, kiedy mi jeszcze zza pleców wyglądała koszula. Dobrze to pamiętam, gdyż ojciec komenderując: „Pół obrotu na prawo!” albo „Lewe ramię naprzód — marsz!…”, ciągnął mnie w odpowiednim kierunku za ogon tego ubrania. Była to najdokładniej prowadzona nauka. Nieraz w nocy budził mnie ojciec krzykiem: „Do broni!…”, musztrował pomimo wymyślań i łez ciotki i kończył zdaniem:

— Ignaś! zawsze bądź gotów, wisusie, bo nie wiemy dnia ani godziny… Pamiętaj, że Bonapartów Bóg zesłał, ażeby zrobili porządek na świecie, a dopóty nie będzie porządku ani sprawiedliwości, dopóki nie wypełni się testament cesarza.

Nie mogę powiedzieć, ażeby niezachwianą wiarę mego ojca w Bonapartych i sprawiedliwość podzielali dwaj jego koledzy. Nieraz pan Raczek, kiedy mu dokuczył ból w nodze, klnąc i stękając mówił:

— E! wiesz, stary, że już za długo czekamy na nowego Napoleona. Ja siwieć zaczynam i coraz gorzej podupadam, a jego jak nie było, tak i nie ma. Niedługo porobią się z nas dziady pod kościół, a Napoleon po to chyba przyjdzie, ażeby z nami śpiewać godzinki.

— Znajdzie młodych.

— Co za młodych! Lepsi z nich przed nami poszli w ziemię, a najmłodsi — diabła

warci. Już są między nimi i tacy, co o Napoleonie nie słyszeli.

— Mój słyszał i zapamięta — odparł ojciec mrugając okiem w moją stronę.

Pan Domański jeszcze bardziej upadał na duchu.

— Świat idzie do gorszego — mówił trzęsąc głową. — Wikt coraz droższy, za kwaterę …

--------------------------------------------------------------------------

⁶⁶jeden Napoleon w Egipcie… — obrazy przedstawiały niektóre ważniejsze momenty z życia Napoleona: wyprawę do Egiptu (1798), zwycięstwo nad Austrią pod Wagram (1809), zwycięstwo nad Austrią i Rosją pod Austerlitz (1805), wyprawę na Moskwę (1812), koronację Napoleona na cesarza (1804).

⁶⁷Komisja Skarbu — Komisja Finansów i Skarbu odpowiadała dzisiejszemu Ministerstwu Finansów; ustanowionan przez konstytucję 1815 r., zniesiona w r. 1867.

⁶⁸Dunaj — ulica w Warszawie na Starym Mieście (zupełnie zniszczona w czasie powstania warszawskiego).

⁶⁹Napoleon I umarł w niewoli — angielskiej w r. 1821 na wyspie Św. Heleny (na Oceanie Atlantyckim).

⁷⁰acan — wyrażenie lekceważące, skrócone, zamiast „wasz-mość pan”.

… zabraliby ci całą pensję, a nawet co się tyczy anyżówki, i w tym jest szachrajstwo. Dawniej rozweseliłeś się kieliszkiem, dziś po szklance jesteś taki czczy, jakbyś się napił wody. Sam Napoleon nie doczekałby się sprawiedliwości!

A na to odpowiedział ojciec:

— Będzie sprawiedliwość, choćby i Napoleona nie stało. Ale i Napoleon się znajdzie.

— Nie wierzę — mruknął pan Raczek.

— A jak się znajdzie, to co?… — spytał ojciec.

— Nie doczekamy tego.

— Ja doczekam — odparł ojciec — a Ignaś doczeka jeszcze lepiej.

Już wówczas zdania mego ojca głęboko wyrzynały mi się w pamięci, ale dopiero późniejsze wypadki nadały im cudowny, nieomal proroczy charakter.

Około roku 1840 ojciec zaczął niedomagać. Czasami po parę dni nie wychodził do biura, a wreszcie na dobre legł w łóżku. Pan Raczek odwiedzał go co dzień, a raz patrząc na jego chude ręce i wyżółkłe policzki szepnął:

— Hej! stary, już my chyba nie doczekamy się Napoleona.

Na co ojciec spokojnie odparł:

— Ja tam nie umrę, dopóki o nim nie usłyszę.

Pan Raczek pokiwał głową, a ciotka łzy otarła myśląc, że ojciec bredzi. Jak tu myśleć inaczej, jeżeli śmierć już kołatała do drzwi, a ojciec jeszcze wyglądał Napoleona… Było już z nim bardzo źle, nawet przyjął ostatnie sakramenta, kiedy w parę dni później wbiegł do nas pan Raczek dziwnie wzburzony i stojąc na środku izby zawołał:

— A wiesz, stary, że znalazł się Napoleon⁷¹?…

— Gdzie? — krzyknęła ciotka.

— Jużci we Francji.

Ojciec zerwał się, lecz znowu upadł na poduszki. Tylko wyciągnął do mnie rękę i patrząc wzrokiem, którego nie zapomnę, wyszeptał:

— Pamiętaj!… Wszystko pamiętaj…

Z tym umarł.

W późniejszym życiu przekonałem się, jak proroczymi były poglądy ojca. Wszyscy widzieliśmy drugą gwiazdę napoleońską, która obudziła Włochy i Węgry⁷²; a chociaż spadła pod Sedanem⁷³, nie wierzę w jej ostateczne zagaśnięcie. Co mi tam Bismarck, Gambetta albo Beaconsfield! Niesprawiedliwość dopóty będzie władać światem, dopóki nowy Napoleon nie urośnie.

W parę miesięcy po śmierci ojca pan Raczek i pan Domański wraz z ciotką Zuzanną bzebrali się na radę: co ze mną począć? Pan Domański chciał mnie zabrać do swoich biur

i powoli wypromować na urzędnika; ciotka zalecała rzemiosło, a pan Raczek zieleniarstwo.

Lecz gdy zapytano mnie: do czego mam ochotę? odpowiedziałem, że do sklepu.

— Kto wie, czy to nie będzie najlepsze — zauważył pan Raczek. — A do jakiegoż byś chciał kupca?

— Do tego na Podwalu⁷⁴, co ma we drzwiach pałasz, a w oknie kozaka.

— Wiem — wtrąciła ciotka. — On chce do Mincla.

— Można spróbować — rzekł pan Domański. — Wszyscy przecież znamy Mincla⁷⁵.

Pan Raczek na znak zgody plunął aż w komin.

-----------------------------------------------------------------------

⁷¹znalazł się Napoleon — mowa o Ludwiku Napoleonie (tj. Napoleonie III), który jako pretendent do tronu francuskiego próbował go dwukrotnie zdobyć przez zamach stanu. Drugi zamach miał miejsce dnia 6 sierpnia 1840 r., kiedy Ludwik Napoleon powrócił z Anglii, gdzie przebywał na emigracji, i z grupą oficerów–bonapartystów wylądował w Wimereux. W Boulogne oddał się pod jego rozkazy tamtejszy garnizon wojskowy.

⁷²druga gwiazda napoleońska… — Rzecki w naiwnym kulcie dla dynastii napoleońskiej i w przekonaniu, że o biegu historii decydują wielcy ludzie, uważa Wiosnę Ludów za rezultat działalności Ludwika Napoleona.

⁷³pod Sedanem — w Ardenach, nad Mozą. W czasie wojny francusko-niemieckiej, 2 września 1870 wojska francuskie poniosły tam straszliwą klęskę, a Napoleon III dostał się do niewoli.

⁷⁴Podwale — jedna z ruchliwych ulic na Starym Mieście, wychodząca z placu Zamkowego.

⁷⁵Mincel — wśród mieszkańców Lublina do dziś utrzymuje się wersja, że pierwowzorem Minclów z Lalki byli lubelscy kupcy tegoż nazwiska.

[...]

[15.08.2026, Toruń]

DANTE - PIEKŁO - PIEŚŃ XXI cd.

 

Zdrowym i całym, mimo wasze bronie,

Bez woli bożej i niebieskiej łaski?

Puść mnie! Bo niebo chce na twoją trwogę,

Abym jednemu wskazywał tu drogę!»

I na te słowa mistrza rozdąsana

Tak silnie pycha zgięła się szatana,

Że z rąk mu widły upadły pod nogi

I rzekł do swoich: «Nie brać go na rogi!»

A mój wódz do mnie: «Ty, co między skałą

Siedzisz w pół zgięty, nie chyłkiem, chodź śmiało!»

Jam biegł do wodza jak więzień z swej celi,

A diabli wszyscy naprzód się pomknęli;

Widząc biegnących zdjął mnie przestrach nowy,

By nie złamali warunków umowy.

Tak drżąc Kaprony zdała się załoga³³⁵

Na łaskę stokroć liczniejszego wroga.

Ja się tuliłem do wodza mojego,

Ich gesta, twarze wciąż mając na oku,

Którym patrzało z oczu nic dobrego.

Spuścili haki; wtem jeden z natłoku:

«Chcecie?» rzekł, «ja go zadrasnę tym hakiem».

«Zgoda, idź!» całym krzyknęli orszakiem.

Szatan, co z mistrzem zagajał rozmowę,

Do razu zgłuszył ich pogróżki nowe,

Wołając: «Cicho! cicho, Sowizrzale!»

Potem rzekł do nas: «Dalej po tej skale

Wam iść nie radzę, most szósty w ruinie;

Jednak gdy dalej tak pilno wam w drogę,

Tym stromym brzegiem zawróćcie swe kroki,

Tam jest do przejścia drugi most z opoki.

Później o godzin pięć jak w tej godzinie

Wczora, o ile zapamiętać mogę,

Tysiąc dwusetny sześćdziesiąty szósty

Rok się zakończył, gdy mostu upusty

Runęły w gruzy i drogę przerwały³³⁶.

Szlę³³⁷ mych szatanów, ażeby patrzały,

Czy kto nie wytknął głowy na powietrze;

Idźcie więc z nimi, was ich moc nie zetrze,

Przy nich was żadna nie spotka przygoda.

A wam ja karność zalecam w pochodzie:

Waszym naczelnym będzie Jeżobroda³³⁸,

Sam³³⁹ Łapiduszo, Psiakrwi, Smoczypłodzie,

Chodź Ostrohaku, Łasy, Drapigraco,

Z wami Zęboknur, Gniewożar ladaco.

------------------------------------------------------------------

³³⁵Kaprona — obronny zamek w Pizie, który pizanie zdali lukiezanom wspartym licznym posiłkiem gwelfów toskańskich.

³³⁶Wczora (…) tysiąc dwusetny sześćdziesiąty szósty rok się zakończył, gdy mostu upusty runęły w gruzy — Wskutek trzęsienia ziemi przy śmierci krzyżowej Chrystusa Pana. Chrystus Pan umaił na krzyżu w roku życia 34, Dante swoją pielgrzymkę po piekle odbywa w roku 1300 a zatem od czasu trzęsienia ogólnego ziemi w tej chwili wypadało liczyć lat 1266. Szatan oszukuje poetów, wskazując im inny most cały, cel kłamstwa nie jest wyraźny; sens moralny może być taki: że kto raz w kłamstwie podoba chociażby prawdę bez własnej szkody mógł powiedzieć, kłamie bez przerwy, żadnej innej w tym nie mając korzyści, oprócz zaspokojenia swojej ohydnej skłonności.

³³⁷szlę (daw.) — dziś popr. forma: ślę.

³³⁸Waszym naczelnym będzie Jeżobroda — Domyślamy się, że poeta przez naczelnika szatanów Jeżobrodę, wytyka naczelnika magistratury miasta Lucca złożonej z członków dziesięciu. Resztę nazwisk drugich szatanów, mniej więcej zgodnie z oryginałem i z naturą naszego języka wytłumaczyłem.

³³⁹sam (daw.) — chodź tu.

--------------------------------------------------------------------

Figlarzu, bierz mi za pas kurzą nogę,

Ich przeprowadzić sforą, jak przystoi,

Aż pod most, który jeszcze cało stoi».

«O mistrzu,» rzekłem, «cóż się stanie z nami?

Jeżeli tylko sam dobrze znasz drogę,

Bez tej piekielnej straży idźmy sami,

Gdy ciebie zwykły rozum nie opuszcza.

Patrzaj, jak strasznie zgrzytają zębami,

Złem nam widocznie przegraża ta tłuszcza».

A mistrz: «Dlaczego trwożysz się i o co?

Niech, jak chcą, pozwól, zębami klekocą,

To ich grymasy zwykłe i swawole

Z tymi, coś widział gorejących w smole».

I szli na lewo przez kamienne zęby

Na znak, że każdy ze swym wodzem zgodny,

A wódz ich tyłem trąbił marsz pochodny³⁴⁰.

----------------------------------------------------------------------

³⁴⁰A wódz ich tyłem trąbił marsz pochodny — To hasło Jeżobrody wyda się zapewne odrażającym dla nosa delikatnego. Tu Dante może ubliżył gustowi estetycznemu, ale za to wiernym był echem opinii średniowiecznej, która wyobrażenie obrzydliwości przywiązywała szczególnie do piekła, a sztuka w średnich wiekach malując piekielne obrazy, żywiołem grotesque zwanym, często się posługiwała. Ta pieśń i następna przypomina piekło Callota.

[14.08.2026, Toruń]

ŁACIŃSKIE MĄDROŚCI (281 – 300)

 

281. audi, vide, sile - słuchaj, patrz, milcz

282. audi, vide, tace, si vis vivere in pace - słuchaj, patrz, milcz, jeśli chcesz żyć w spokoju

283. audiatur et altera pars - niech i druga strona będzie wysłuchana

284. Augustus mortuus est, habemus novum Augustum - umarł król, niech żyje król; dosł. August jest martwy, mamy nowego Augusta

285. aurea mediocritas - złoty środek

286. aures multorum veritati clausae sunt - uszy wielu są zamknięte naprawdę

287. auri sacra fames - przeklęta żądza złota; przeklęta żądzo złota; przeklęty głodzie złota

288. auribus frequenitius quam lingua utere - uszu używaj częściej niż języka

289. auro quaeque ianua panditur - złoto otwiera wszelkie drzwi przed pieniędzmi wszystkie drzwi stoją otworem

290. aurora habet aurum in ore - kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje

291. aut amat, aut odit mulier, nil est tertium - kobieta albo kocha albo nienawidzi, nie ma nic trzeciego [Publiliusz Syrus]

292. aut bibat, aut abeat - niech albo pije, albo wychodzi

293. aut Caesar aut nihil - (być) albo Cezarem, albo niczym

294. aut prodesse volunt, aut delectare poetae - poeci chcą / pragną przynosić pożytek lub przyjemność

295. aut viam inveniam aut faciam - albo znajdę drogę, albo ją sobie utoruję [Hannibal]

296. aut vincere, aut mori - albo zwyciężać, albo umierać

297. avaritia et arrogantia praecipua validiorum vitia - chciwość i bezczelność to główne wady możnych

298. Ave Maria, gratia plena - rel. Zdrowaś Mario, łaskiś pełna

299. ave, Caesar, morituri te salutant - witaj, Cezarze, idący na śmierć pozdrawiają cię [słowa, którymi według Swetoniusza gladiatorzy rzymscy pozdrawiali Cezara wkraczając na arenę]

300. avida est periculi virtus - męstwo jest chciwe niebezpieczeństwa

[13.08.2026, Toruń]

SŁOWA JAKIE DRZEWIEJ BYWAŁY

 

2589. Zalecanka, zalecanki, zaleciny - zaleta; cena, wziętość, cześć; komplement,

nadskakiwanie, pochlebstwo

2590. Zaleciciel, zalecacz - ten, co zaleca kogo komu

2591. Zalecicielka - ta, co zaleca kogo komu

2592. Zalecić, zaletnić - zrobić letnim, zagrzać cokolwiek

2593. Zalecieć, zalatać, zalatować kogoś - zakasować, wyprzedzić swoim lotem; lecąc zastąpić komu; zasłyszeć

2594. Zaledz, zalegać - ledz, poledz, umrzeć; zająć czyje miejsce; zepsuć się, stracić na wartości przez długie leżenie, np. zaległy towar zleżały

2595. Zalenić się - rozleniwić się

2596. Zaleśnić - zapuścić w las, zadrzewić

2597. Zaleta, zalota, zalet - zalecanie, zachwalanie kogoś, czegoś; 2) chluba, zaszczyt, ozdoba; poważanie, cześć, szacunek

2598. Zła zaleta - niesława, zła opinia

2599. Zaletnica - zalotnica

2600. Zaletnik - zalotnik

2601. Zaletny - pełen zalet, czcigodny; zalotny, zalotniczy, umizgalski, skłonny do zalecanek.

2602. Zaletować, zalotować - odprawiać zaloty, umizgać się, być zalotnym.

2603. Zalewek - zalanie czegoś kruszczem roztopionym, miejsce zalane; zatoka, odnoga morska.

2604. Zalewka, zaliwka - wino, którem polewano ofiarę, mając ją palić

2605. Zależeć na kogoś - być czyjąś powinnością

2606. Zależeć się w chorobie - zapaść na chorobę ciężką

2607. Zalęk - zalęknięcie się

2608. Zalękliwy - skłonny do zalęknięcia się; tyczący się zalęknięcia

2609. Zalgnąć, zalnąć, zalipnąć - zalepić się, zakleić się

2610. Zali - czy

2611. Zaliczyć się, zaliczać się - omylić się w liczeniu, przeliczyć się

2612. Zaliszeć - stać się lichym, zmarnieć, skarłowacieć

2613. Zalitować się - zlitować się

2614. Zaliwy - zalewający, zalewny

2615. Zalot - zabieg, zachód, zapęd

2616. Zaloty - zalecanie kogoś, czegoś, rekomendacja przychylna

2617. Zalśnąć, zalśknąć, zaśklnąć, zaszklnąć, zalśknić się, zaśklnić się - zabłysnąć, olśnąć, oślepnąć; ulec zaślepieniu

2618. Zalżbanty - pewien strój kobiecy

2619. Załamać, załomić, załamywać, załamować, załamawać - ukrócić

2620. Załamiony - załamany

2621. Załapić - zachwycić, zagrabić

2622. Załata, załawta, załafta - plaster ranę ściągający; załatanie; łata zakrywająca dziurę; płachta do obwijania ciała

2623. Załeb, załebek, załebki - wodzenie się za łby, bijatyka

2624. Załeszny - kłamliwy, łgarski

2625. Załęże - mokradło nisko położone

2626. Załknąć się - zachłysnąć się

2627. Załoga, założka, załuska - klapa, okład

2628. Załoga, założka, załuska wód - zator, zalew

2629. Załoga, założka, załuska - eskorta, konwój, żołnierz z konwoju, z eskorty czyjej 2630. Załoga, założka, załuska na kogoś - zasadzka, sidła, zdrada, spisek

2631. Załoga, założka, załuska - skład, magazyn

2632. Załoga, założka, załuska - nakład, wydatek, koszt zapomoga, zaliczka

2633. Załom, załomek - załamanie się; wybieg

2634. Załomisko - urwisko załamane

2635. Załomisty - pełen załamów

2636. Załomny - grożący załamaniem się

2637. Załowić, załawiać na kogoś, na coś - dybać, czyhać, czatować, stawić sidła; zadzierać, szukać czegoś, przeć ku czemu, zakrawać na coś

2638. Założenie - fundament; zasadzka

2639. Założnica - nałożnica

2640. Założnictwo - nałożnictwo

2641. Założniczy - nałożniczy

2642. Założnik - cudzołóżca.

2643. Założyć, zakładać - zamierzać, obiecywać sobie

założyli; ten zamiar spraw swoich założył); 2)

2644. Założyć, zakładać coś czymś - zapełnić, zapchać; zasłonić, zakryć Z. Co,

2645. Założyć, zakładać się czymś - wymówić się, zastawić się, usprawiedliwić się

2646. Założyć karę na kogoś - nałożyć, wyznaczyć, wymierzyć

2647. Założyć ubogiego - wesprzeć, wspomóc

2648. Zasadzić się - zrobić zasadzkę

2649. Załtarz - psałterz

2650. Zamacać - pomacać

2651. Zamagazynować - umieścić w magazynie

2652. Zamalować, zamalowywać - odnowić malowanie, pomalować na nowo; zakreślić, ograniczyć

2653. Zamar - płód klaczy lub oślicy z bykiem albo krowy z ogierem

2654. Zamarszczki - srogość oblicza

2655. Zamarszczyć, zamarszczać - zmarszczyć, zmarszczyć się, nachmurzyć się,

2656. Zamartwieć - zdrętwieć, obumrzeć

2657. Zamaszny - zamaszysty, z zamachem rzucony, potężny, sążnisty, wielki, gruby, ciężki

2658. Zamaszny płaszcz - kolisty, obszerny, szeroki, do obwinięcia się

2659. Zamaścić, zamaszczać, tłuszczem, maścią - zasmarować

2660. Zamatorzały, zamotrzały, zamotorzały - zestarzały

2661. Zamącić, zamęcić, zamącywać - zmącić, zakłócić, pomieszać, zmylić; wzburzyć

zasmucić, strapić, zaturbować

2662. Zamąt - strapienie, smutek, turbacja

2663. Zamczysty - opatrzony zamkiem; pełen zamków

2664. Zamecznik, zamkarz - ślusarz

[13.08.2026, Toruń]

NOWA KAWIARENKA (1)

 

1. Rocznica

Wieś Dąbki ma sporej wielkości salę, w której odbywają się rozmaite uroczystości, a objętość tejże przydaje się nie tylko z tego powodu, że obywatele wioski, na którą składa się 95 kominów obchodzili uroczyście wigilię nocy świętojańskiej, lecz również tego akurat dnia przypada trzecia rocznica przedsięwzięcia z jakiego wszyscy Dąbkowianie mają prawo być dumni. Trudno jednoznacznie powiedzieć, kto zainicjował pomysł, aby rzekę zwaną Bystrym Zdrojem przedzielić, pozwalając aby część bystrej wody wpłynęło do zagłębienia – przyszłego jeziorka. Właściwie to jeziorko było onegdaj starorzeczem, odnogą, która swego czasu wyschła, aby po działaniach ludzi wypełnić się bieżącą wodą. Przewodniczący wioski poinformował mnie, że radni znacznie wcześniej myśleli o tym, aby podebrać w jakiś sposób wodę rzece, która podczas przyborów potrafiła narobić szkód zalewając tak samą wioskę, jak i też jej okolice. Owszem wzmacniano i usypywano wały przeciwpodziowowe, które rzeczywiście stanowiły niejaką ochronę przed kataklizmem, który zdarzał się co kilka lat, ale za sugestią zaproszonego do rady profesora hydrologii, postanowiono uczynić co, co pozwoliłoby zatrzymać część wody, tworząc sztuczne jezioro, które nie tylko, że zabezpieczy wieś przed powodzią, ale też stanie się zbiornikem retencyjnym wykorzystanym dla rekreacji oraz będzie magazynem wody w czasie suszy. I tak przed trzema laty zmaterializowano ów pomysł. Najpierw przygotowano i zabezpieczono nieckę, do której miała spłynąć woda; później należało uruchomić przepływ, swego rodzaju śluzę, przez którą miała przepływać woda Brystego Zdroju do przygotowanego zbiornika. Przedsięwzięcie było kosztowne, choć ukształtowanie terenu sztucznego zbiornika, który był, jako się rzekło, niecką powstałą w starorzeczu, pozwalało znacznie ograniczyć koszty; co ważne - należało uzbroić brzegi powstającego jeziorka, aby woda nie odpływała, wnikając byle gdzie w podłoże.

Trzy lata temu w lutym, a więc w roku, kiedy budowę ukończono, wieś Dąbki miała szczęście. Koniec marca i kwiecień oznaczał się ponadnormatywnymi opadami i nareszcie można było otworzyć śluzę, pozwalając na wpłynięcie do jeziorka części rzeczywiście bystrej owego czasu wody. Tak powstał sztuczny zbiornik, pola rolników sąsiadujące z rzeką nie były już, jak co roku podtopione, a i sama wioska z całą infrastrukturą, o czym opowiem we właściwym czasie, mogła zapomnieć o powodzi.

A wracając do rocznicy… już samo świętowanie nocy Kupały, najdłuższego dnia roku ma w sobie coś niezwykłego i chwytającego na serce. Wieczorem chyba cała wioska spotka się nad brzegiem jeziora, gdzie rozpoczną się tradycyjne tańce, śpiewy i zabawy z ogniem. Wcześniej należy się posilić przygotowaną strawą i napojami, a także porozmawiać o tym, jak doszło do budowy jeziorka, dzięki któremu ludzie przestali bać się wody i czerpią zeń rozmaite zyski. Co niektórzy mówią o tym, aby uruchomić sieć kanałów lub połączyć najodleglejsze gospodarstwa rurami prowadzącymi wodę w czasie spodziewanej suszy. Oczywiście te (na razie tylko projekty) należy dokładnie rozważyć, aby nie pozbyć się całości wody, która powinna służyć także rekreacji. Na szczęście rok temu nadeszła taka, letnia tym razem, ulewa, że odebrana rzece woda sięgnęła niemal krawędzi sztucznego zbiornika. Na szczęście tama wytrzymała, wody Bystrego Zdroju spłynęły, ale już nie uczyniły powodzi na terenach niżej położonych, za co zresztą przewodniczącemu wioski podziękowano listownie.

Słówko teraz o mnie, który opisuje tę historię. Jestem redaktorem jednego z regionalnych, poczytnych pism i wziąłem na siebie obowiązek przedstawienia szerszemu społeczeństwu wioski zwanej Dąbki, jej mieszkańców, ich życiu, obowiazków jakie wzięli na siebie i planów jakie mają. Przeprowadziłem się tutaj, pomieszkuję u jednego z zacnych obywateli wioski, który otworzył mały motel dla ludzi podobnych mnie, lubo też dla łazików, niemogących znaleźć dla siebie miejsca. Ja nazywam się Adam Karski.

[13.08.2026, Toruń]

BOLESŁAW PRUS - LALKA - TOM I (5)

 

R.2. RZĄDY STAREGO SUBIEKTA, cd. / R.3. PAMIĘTNIK STAREGO SUBIEKTA

„Nic nie będzie! Giniemy bez ratunku” — wzdychał przewracając się na twardej pościeli.

Jeżeli dzień udał się dobrze, pan Ignacy był kontent⁵². Wówczas przed snem czytał historię konsulatu i cesarstwa⁵³ albo wycinki z gazet opisujących wojnę włoską z roku 1859⁵⁴, albo też, co trafiało się rzadziej, wydobywał spod łóżka gitarę i grał na niej Marsza

Rakoczego⁵⁵ przyśpiewując wątpliwej wartości tenorem.

Potem śniły mu się obszerne węgierskie równiny, granatowe i białe linie wojsk, przysłoniętych chmurą dymu… Nazajutrz miewał posępny humor i skarżył się na ból głowy. Do przyjemniejszych dni należała u niego niedziela; wówczas bowiem obmyślał i wykonywał plany wystaw okiennych na cały tydzień.

W jego pojęciu okna nie tylko streszczały zasoby sklepu, ale jeszcze powinny były zwracać uwagę przechodniów bądź najmodniejszym towarem, bądź pięknym ułożeniem, bądź figlem. Prawe okno przeznaczone dla galanteryj zbytkownych mieściło zwykle jakiś

brąz, porcelanową wazę, całą zastawę buduarowego⁵⁶ stolika, dokoła których ustawiały się albumy, lichtarze, portmonety, wachlarze, w towarzystwie lasek, parasoli i niezliczonej ilości drobnych, a eleganckich przedmiotów. W lewym znowu oknie, napełnionym okazami krawatów, rękawiczek, kaloszy i perfum, miejsce środkowe zajmowały zabawki, najczęściej poruszające się.

Niekiedy podczas tych samotnych zajęć w starym subiekcie budziło się dziecko. Wy dobywał wtedy i ustawiał na stole wszystkie mechaniczne cacka. Był tam niedźwiedź wdrapujący się na słup, był piejący kogut, mysz, która biegała, pociąg, który toczył się po szynach, cyrkowy pajac, który cwałował na koniu, dźwigając drugiego pajaca, i kilka par, które tańczyły walca przy dźwiękach niewyraźnej muzyki. Wszystkie te figury pan Ignacy nakręcał i jednocześnie puszczał w ruch. A gdy kogut zaczął piać łopocząc sztywnymi skrzydłami, gdy tańczyły martwe pary, co chwilę potykając się i zatrzymując, gdy ołowiani pasażerowie pociągu, jadącego bez celu, zaczęli przypatrywać mu się ze zdziwieniem i gdy cały ten świat lalek, przy drgającym świetle gazu, nabrał jakiegoś fantastycznego

życia, stary subiekt podparłszy się łokciami śmiał się cicho i mruczał:

— Hi! hi! hi! dokąd wy jedziecie, podróżni?… Dlaczego narażasz kark, akrobato?…

Co wam po uściskach, tancerze?… Wykręcą się sprężyny i pójdziecie na powrót do szafy. Głupstwo, wszystko głupstwo!… a wam, gdybyście myśleli, mogłoby się zdawać, że to jest

coś wielkiego!…

Po takich i tym podobnych monologach szybko składał zabawki i rozdrażniony chodził po pustym sklepie, a za nim jego brudny pies.

„Głupstwo handel… głupstwo polityka… głupstwo podróż do Turcji… głupstwo całe życie, którego początku nie pamiętamy, a końca nie znamy… Gdzież prawda?…”

Ponieważ tego rodzaju zdania wypowiadał niekiedy głośno i publicznie, więc uważano go za bzika, a poważne damy, mające córki na wydaniu, nieraz mówiły.

— Oto do czego prowadzi mężczyznę starokawalerstwo!

Z domu pan Ignacy wychodził rzadko i na krótko i zwykle kręcił się po ulicach, na których mieszkali jego koledzy albo oficjaliści⁵⁷ sklepu. Wówczas jego ciemnozielona algierka⁵⁸ lub tabaczkowy surdut⁵⁹, popielate spodnie z czarnym lampasem i wypłowiały cylinder, nade wszystko zaś jego nieśmiałe zachowanie się zwracały powszechną uwagę. Pan Ignacy wiedział to i coraz bardziej zniechęcał się do spacerów. Wolał przy święcie kłaść się na łóżku i całymi godzinami patrzeć w swoje zakratowane okno, za którym widać było …

----------------------------------------------------------------------

⁵²kontent — zadowolony.

⁵³historia konsulatu i cesarstwa — Rzecki czyta dzieło prawicowego polityka i historyka francuskiego Adolfa Thiersa (1797–1877) „Historia konsulatu i cesarstwa”, które ukazało się w latach 1845–1862. Konsulat — okres dyktatorskich rządów Napoleona Bonapartego w latach 1799–1804.

⁵⁴wojna włoska z r.1859 — wojna Królestwa Sardynii i Francji przeciw Austrii, jeden z etapów walk o zjednoczenie Włoch.

⁵⁵„Marsz Rakoczego” — narodowy marsz węgierski, skomponowany w połowie XVII w. dla księcia siedmiogrodzkiego, Franciszka II Rakoczego.

⁵⁶buduarowy — buduar: elegancki pokój damski.

⁵⁷oficjalista — niższy pracownik umysłowy.

⁵⁸algierka — rodzaj męskiego ubioru futrzanego.

⁵⁹surdut — ówcześnie nazwa wizytowego ubioru męskiego, zwykle ciemnego, z dwoma rzędami guzików.

-------------------------------------------------------------------------

gdzie czasami stał garnczek masła albo wisiały zwłoki zająca. Lecz im mniej wychodził, tym częściej marzył o jakiejś dalekiej podróży na wieś lub za granicę. Coraz częściej spotykał we snach zielone pola i ciemne bory, po których błąkałby się, przypominając sobie młode czasy. Powoli zbudziła się w nim głucha tęsknota do tych krajobrazów, więc postanowił natychmiast po powrocie Wokulskiego wyjechać gdzieś na całe lato.

— Choć raz przed śmiercią, ale na kilka miesięcy — mówił kolegom, którzy nie wiadomo dlaczego uśmiechali się z tych projektów.

Dobrowolnie odcięty od natury i ludzi, utopiony w wartkim, ale ciasnym wirze sklepowych interesów, czuł coraz mocniej potrzebę wymiany myśli. A ponieważ jednym nie ufał, inni go nie chcieli słuchać, a Wokulskiego nie było, więc rozmawiał sam z sobą i — w największym sekrecie pisywał pamiętnik.

R.3. PAMIĘTNIK STAREGO SUBIEKTA

…Ze smutkiem od kilku lat uważam, że na świecie Jest coraz mnieJ dobrych subiektów i rozumnych polityków, bo wszyscy stosują się do mody. Skromny subiekt co kwartał ubiera się w spodnie nowego fasonu, w coraz dziwniejszy kapelusz i coraz inaczej wykładany kołnierzyk. Podobnież dzisiejsi politycy co kwartał zmieniają wiarę: onegdaj wierzyli w Bismarcka, wczoraj w Gambettę, a dziś w Beaconsfielda⁶⁰, który niedawno był Żydkiem. Już widać zapomniano, że w sklepie nie można stroić się w modne kołnierzyki, tylko je sprzedawać, bo w przeciwnym razie gościom zabraknie towaru, a sklepowi gości. Zaś polityki nie należy opierać na szczęśliwych osobach, tylko na wielkich dynastiach. Metternich⁶¹ był taki sławny jak Bismarck, a Palmerston⁶² sławniejszy od Beaconsfielda i — któż dziś o nich pamięta? Tymczasem ród Bonapartych trząsł Europą za Napoleona I, potem za Napoleona III, a i dzisiaj, choć niektórzy nazywają go bankrutem, wpływa na losy Francji przez wierne swoje sługi, MacMahona i Ducrota.

Zobaczycie, co jeszcze zrobi Napoleonek IV⁶³, który po cichu uczy się sztuki wojennej u Anglików! Ale o to mniejsza. W tej bowiem pisaninie chcę mówić nie o Bonapartym, ale o sobie, ażeby wiedziano, jakim sposobem tworzyli się dobrzy subiekci i choć nie uczeni, ale rozsądni politycy. Do takiego interesu nie trzeba akademii, lecz przykładu — w domu i w sklepie.

Ojciec mój był za młodu żołnierzem, a na starość woźnym w Komisji Spraw Wewnętrznych⁶⁴. Trzymał się prosto jak sztaba, miał nieduże faworyty⁶⁵ i wąs do góry; szyję okręcał czarną chustką i nosił srebrny kolczyk w uchu. Mieszkaliśmy na Starym Mieście z ciotką, która urzędnikom prała i łatała bieliznę. Mieliśmy na czwartym piętrze dwa pokoiki, gdzie niewiele było dostatków, ale dużo radości, przynajmniej dla mnie. W naszej izdebce najokazalszym sprzętem był stół, na którym ojciec powróciwszy z biura kleił koperty; u ciotki zaś pierwsze miejsce zajmowała balia. Pamiętam, że w pogodne dnie puszczałem na ulicy latawce, a w razie słoty wydmuchiwałem w izbie bańki mydlane. Na ścianach u ciotki wisieli sami święci; ale jakkolwiek było ich sporo, nie dorównali jednak liczbą Napoleonom, którymi ojciec przyozdabiał swój pokój. Był tam jeden Napoleon w Egipcie, drugi pod Wagram, trzeci pod Austerlitz, czwarty pod Moskwą, [...]

⁶⁰Beaconsfield — właściwie Beniamin Disraeli (1804–1881), polityk angielski, przywódca konserwatystów, w tym czasie premier i kierownik polityki zagranicznej Wielkiej Brytanii.

⁶¹Klemens Metternich (1773–1859) — dyplomata austriacki, przywódca europejskiej reakcji politycznej po roku 1815, wróg liberalizmu i ruchów narodowowyzwoleńczych.

⁶²Henry Palmerston (1784–1865) — wybitny polityk angielski, przywódca liberałów.

⁶³Napoleonek IV — Eugeniusz Ludwik (1856–1879), syn Napoleona III, od roku 1870 przebywał w Anglii. Po śmierci ojca, w r. 1874 przybrał imię Napoleona IV 􀰗ako pretendent do tronu cesarskiego.

⁶⁴Komisja Spraw Wewnętrznych — naczelny organ administracyjny w Królestwie Kongresowym, odpowiadaący ministerstwu, ustanowiony konstytucją 1815 r., zniesiony w r. 1868.

⁶⁵faworyty — bokobrody

[12.08.2026, Toruń]

BUDDYZM (4)

 

5. Ćwiczenia jego byŁy niezwykle intensywne. Mobilizował, się myślą, że żaden asceta w przeszłości, teraz ani w przyszłości nie był, ani nigdy nie będzie tak gorliwy jak ja". Mimo to Książę nie mógł osiągnąć celu. Po szeciu latach zrezygnował z ascezy. Obmył się w rzece i przyjął miskę mleka z rąk dziewczyny imieniem Sudżata, która mieszkała w pobliskiej wsi. Zadziwił tym pięciu swoich towarzyszy, którzy żyli w ascezie od sześciu lat. Uznali, »e załamał się i porzucili go.

Książę zosta zupełnie sam. Był jszze osłabiony, lecz z narażeniem życia rozpoczął jeden jeszcze okres medytacji, mówiąc sobie: „Nie opuszczę tego miejsca, zanim nie odnajdę drogi do Oświecenia - choćby moja krew wyschła, ciało rozpadło się, a kości obróciły się w proch".

Jakże gwałtowne było to zmaganie! Książę był zrozpaczony, a jego myśli pomieszane. Głęboki cień okrył jego ducha i obległy go diabelskie pokusy. Lecz nie poddał się. Cierpliwie i dokładnie rozważył je po kolei i wszystkie odrzucił. Wytworzony trud zwolnił przepływ krwi i osłabił ciało, a kości popękały.

Lecz kiedy gwiazda zaranna pojawiła się na wschodnim niebie, walka była zakończona. Umysł Księcia byłczysty i jasny jak jutrzenka. Odnalazł wreszcie drogę do Oświecenia. Książę stał się Buddą ósmego dnia grudnia; miał wtedy trzydzieści pięć lat.

6. Od tego czasu był znany pod ró»nymi imionami. Nazywali go Buddą Doskonale Oświeconym, Tathagatą; inni mówili o nim: Siakjamuni „Mędrzec z rodu Siakjów". Jeszcze inni nazywali go Czczonym przez Cały świat.

Najpierw poszedł do Mrigadawa w Benares, gdzie przebywało pięciu żebraków - towarzyszy sześciu lat jego ascetycznego życia. Początkowo nie chcieli go przyjąć, lecz przekonał ich i uwierzyli mu, zostając pierwszymi jego naśladowcami. Następnie skierował sił do zamku Radżagriha – gdzie pozyskał sobie króla Bimbisarę, który był jego starym przyjacielem Stamtąd wyruszył na wędrówki po kraju, w czasie których nauczał, jak pójść drogą życia, którą odkrył; utrzymywał się z jałmużny.

Ludzie przyjmowali go, bo spragniony szuka wody, a głodny pożywienia.

Przyłączyło się do niego dwóch wielkich uczniów: Siariputra i Maudgaljajana z dwustu swoimi uczniami.

Król Siuddhodana, ojciec Buddy, cierpiał z powodu opuszczenia przez syna pałacu i początkowo trzymał się z daleka. Później jednak stał się jego wiernym wyznawcą. Mahapradżapati, macocha Buddy i Księżniczka Jasiodhara, jego żona oraz wszyscy z rodu Siakjów oraz wielu, wielu innychuwierzyło mu i zostali jego gorącymi zwolennikami i wyznawcami.

[12.08.2026, Toruń]