SŁOWA JAKIE DRZEWIEJ BYWAŁY (2131 - 2182)

2131. Zabiór - zabór; małe dziecko; mały koniczek.

2132. Zabita śmierć - zabicie, stracenie

2133. Zabladnąć - zajść bladością.

2134. Zableszczyć - zabłysnąć

2135. Zabłąd, zabłądź - zabłądzenie, zabłąkanie się, błąd

2136. Kroczyć zabłędem - chodzić błądząc

2137. Zabłąd, zabłądź - manowiec, wertep, wykroczenie, przestępstwo.

2138. Zabłysny - ten, który zabłysnął

2139. Zabobonny - czczony zabobonnie

2140. Zaboboński - zabobonny

2141. Zaboboństwo - zabobonność

2142. Zabogacić się - zacząć być bogatym, wzbogacić się

2143. Zabolały - zbolały

2144. Zaboleć - zachorować

2145. Zabość, zabadać - zakłóć

2146. Zab- drąg

2147. Zabójnica - wybijanie, wyciskanie pieczęci.

2148. Zabrać, zabierać gust, ochotę - nabierać gustu, ochoty

2149. Zabratać się - pobratać się

2150. Zabrona - zabronienie, zakaz

2151. Zabronny - zabroniony, zakazany; zabraniający

2152. Zabrońca - ten, co zabronił

2153. Zabrukać, zabruczyć, zabrudzywać - zabrudzić, zaćmić, zachmurzyć, zarazić, zapaskudzić, zaplugawić

2154. Zabrzechać, zabrzechtać, zabrzechotać - zaszczekać

2155. Zabrzeg, zabrzeże - miejsce za brzegiem

2156. Zabrzeżysty - mający strome brzegi

2157. Zabrzmieć, zabrzmiewać - zajść nabrzmiałością

2158. Zaburtować - zawiązać

2159. Zaburzka - burza, zaburzenie

2160. Zaburzliwy - skory do zaburzeń

2161. Zaby - czy by, czyliby

2162. Zabyć, zabywać - zapomnieć

2163. Zabystrzyć - zrobić bystrym, zaostrzyć

2164. Zabyt - zapomnienie

2165. Zabytek - zachowane resztki dobytku

2166. Zabywać, zabyć - wściekać się

2167. Zachacie - miejsce za chatą, za chatami

2168. Zachciew - zachcianka.

2169. Zachełścić - zaszeleścić, zaszumieć, zaszemrać

2170. Zachełznąć, zakiełznąć, zachełzać - powstrzymać.

2171. Zachełznąć, zakiełznąć, zachełzać do czegoś - przywiązać

2172. Zachędożyć - zaopatrzyć w ochędóstwo, przypiększyć, wystroić.

2173. Zachęt, zachętka - zachwycić

2174. Zachmarzać, zachmarzyć, zachmurać - zachmurzyć, zasępić, zaćmić.

2175. Zachmurze - miejsce za chmurą

2176. Zachodnik - wiatr zachodni

2177. Zachodowy - zachodni

2178. Zachodzić - obchodzić, interesować; zakrzątnąć się, postarać się, pochodzić koło czegoś

2179. Zachodzisty - daleko zachodzący

2180. Zachodźca, zachodca, zachojca - zastępca

2181. Zachopić - zachwycić, zająć

2182. Zachorzeć - zachorować

[19.03.2026, Toruń]

IGNACY KRASICKI - MIKOŁAJA DOŚWIADCZYŃSKIEGO PRZYPADKI - KSIĘGA I /2

 

 II. Nim dalszy proceder szkolnej edukacyi mojej opiszę, niech mi się godzi zastanowić nad niektóremi okolicznościami, a osobliwie wewnętrzną naówczas umysłu mojego sytuacyą. Przez siedm lat nie tak wychowania, jak pieszczot domowych, byłem wolen, nie tylko od nauki, ale od najmniejszego chęciom moim sprzeciwienia się; stąd ten pierwszy krok poniewolnego wyjazdu zdawał mi się nieznośny. Pierwszy raz dopiero poznawałem ciężar podległości, oddalałem się pierwszy raz od obecności rodziców, od pieszczot matki, od pochlebstw domowników. Najbardziej jednak, jak zapamiętam, przerażał mnie cel dla którego wysłany byłem, nauka. Nie mogłem ją mianować dobrem, bo mi nią grożono, i obiecywano za karę: wnosiłem więc sobie, iż nie może być, tylko przykra i dolegliwa.

 Nie widziawszy przedtem nikogo w domu naszym, któryby, oprócz kościoła na xiążce czytał; mniemałem, iż na tem szczęśliwość starszych zasadzona, iż się nie uczą. Przymnażało umartwienia pełne narzekania pożegnanie domowych, żałujących panięcia, iż się będzie musiał uczyć: i lubo mi rodzice powiadali, iż mi to wyjdzie na dobre, jam to brał za sposób słodzenia nieszczęścia mego; wewnętrznie przekonany, iż jeżeli nauka jest karą, jam na nią zasłużył, i dla tego mnie do szkół wiozą.

 Długo pożądany dyrektor był człowiek młody, bez żadnego doświadczenia, sam się jeszcze uczący, synowiec rodzony J. X. Prefekta tych szkół, do których jechałem. Chłopiec do posługi w domu i szkole syn naszego pana podstarościego, dobrze mi z dawna znajomy, prawie rówiennik, i wszystkiej domowej rozpusty wierny i nierozdzielny towarzysz. Reszta wyprawy składała się ze starego szafarza i gospodyni, wyuczonej w sekretach domowej apteczki, a to dla poratowania, broń Boże choroby, zdrowia mojego.

 W wigilią wyjazdu zawołany do ojca z panem dyrektorem, byłem świadkiem instrukcyi jemu danej; i wtenczas poznałem, jak dobre dusze sposobne są do przyjęcia łatwego przeciwnych skłonnościom swoim impressyj. Naprzód albowiem zlawszy na niego władzę swoję rodzicielską, zaklinał na wszystkie obowiązki, aby nie folgował: wchodził w wielkie pochwały plag, zdobył się podobno natenczas pierwszy raz na cytacyą, powtarzając owe wiersze z elementarza: « Rószczką Duch święty dziateczki bić radzi, i t. d. » te przedziwne maxymy kończyły wielokrotnie dość zwięzłe peryody jego oracyi: nakoniec, na znak podobno juryzdykcyi, dał mu w ręce kańczuk, prawda, że mały i cieńki, ale jakem sam potem sprobował, bardzo boleśny.

 Gdyśmy już z izby wychodzili, właśnie jak gdyby najpotrzebniejszej rzeczy zapomniał, uchyliwszy drzwi, zawołał na pana dyrektora: « bijże, bo ja ci za to płacę. » Co się ze mną działo, jakem truchlał, drżał, płakał, dorozumieć się każdy może: pobiegłem natychmiast do matki, i wszystko, co się działo, nie bez rzewnego płaczu, opowiedziałem. Kazała więc zawołać dyrektora, i w krótkości słów dała mu do wyrozumienia, iż jeżeli się tknie dziecięcia, i służbę straci i skórą odpowie. Pocieszyło mnie to trochę, i zaraz nazajutrz puściliśmy się w drogę, którąm ja prawie całą przejęczał; pan dyrektor przemyślał podobno nad tem, kogo miał słuchać, czy pana, czy pani.

 Przyjechaliśmy bez żadnego przypadku, przyjęci z wielką radością. Pierwiastki szkolne szły trybem zwyczajnym. Pojętność miałem wielką, ale wstręt od nauk jeszcze większy. Pan dyrektor pamiętniejszy na groźby pani, niż rozkaz pana, obchodził się zrazu zemną dyskretnie; ale wziąwszy sam w swojej szkole plagi od professora, pełen zapalczywości, lubom był nie winien, oddał mi tyle dwoje. Od tego czasu czynił kolejno zadosyć obowiązkom włożonym od rodziców moich; pieścił, gdzie nie było potrzeba, bił, kiedy nie należało. Wziąwszy nakoniec w dzień swoich imienin parę sukień od matki w podarunku, napisał przez pierwszą pocztę rodzicom, iż Jmć Pan Mikołaj czasu swego w nauce samego nawet Herkulesa przejdzie.

 Sposób dalszy sprawowania się mojego w szkołach, podobien był pierwiastkom: przyjaźń współuczniów, a bardziej wspólne swawoli uczestnictwo, było przyczyną mniej uważanych, lecz niemniej szkodliwych konsekwencyj.

 Jużem dochodził lat szesnastu, gdym odebrał wiadomość o śmierci ojca, i zaraz rozkaz powracania do domu. Czułem, prawda, żal wrodzony; ale gdy się ten uśmierzył, stanęła w oczach pochlebna perspektywa swobody. Gość w domu pożądany, we dwójnasób powiększone zacząłem odbierać domowych adoracye; sam pan dyrektor przyświadczał, iż mi już szkoły nie były potrzebne. Dołożyli się do tak rozsądnego zdania sąsiedzi, perswadując matce, iż już właśnie byłem w tej porze, aby sobie zasługiwać na afekt braterski, i wspierać zadziedziczałą popularnością sławę domu Doświadczyńskich.

 Na tym więc fundamencie, dobrze się wprzód opatrzywszy w ammunicyą piwną, miodową, winną i gorzałczaną, zacząłem być rad w domu moim. Zrazu ten sposób życia nie bardzo się był matce mojej podobał, osobliwie gdym podczas kuligu wywrócony z sanek, trochę był sobie żebra nadwerężył: ale przekupieni obietnicami i datkiem domowi, umieli niektóre z moich awantur taić; drugie, jeżeli nie usprawiedliwiać, przynajmniej dawać im pozór obojętny. W tak słodkiem życiu szły dni raptownie, gdyby był osnowy szczęścia mojego wuj nie przerwał, testamentem ojcowskim wyznaczony opiekun.

 Przyjechawszy do nas, żadnego wstrętu nie pokazał, i już zaczynałem tryumfować; wtem drżący i od strachu zbledniały, przypada do mnie mój, nowej kreacyi z chłopca, pokojowy, oznajmując, iż moje psy gończe, legawe, charty, kundysy, co do jednego już w stawie potopione; konie, jedne przeprowadzone do inszej wsi, drugie, wyprawione na jarmark: dworzanom podziękowano; a co najgorsza, kozaczek bandurzysta, wziąwszy na drogę boleśny wiatyk, sromotnie wypędzony z domu.

 Zawołany do wuja, zastałem z nim matkę; i na pół żywy ze wstydu, złości, żalu, i upokorzenia, musiałem rad słuchać napomnienia, i reguł nanowo mi przepisanych. Trzeba było zrobić z potrzeby cnotę: obiecałem odmienić sposób życia, z mocnem wewnątrz przedsięwzięciem, iż tego, com obiecał, nie wykonam. Czyli się ogłosiła w okolicy ta awantura, czyli obwieszczono umyślnie niektórych Ichmościów, żadnegom z dawnych kompanów przez całą, a dość przewlekłą bytność wuja mego nie obaczył. Ale natychmiast ustawicznie się zemną bawili ludzie roztropni, uczeni i trzeźwi, których natenczas dopierom poznał; i jak uważałem, rozrywki z niemi, choć nie tak ochocze i wrzaskliwe, jak moje przeszłe, przecież szły ciąglej, i coraz nieznacznie dawały okazyą i wstęp do nowych zabaw.

 Że zaś po odpędzeniu dawnego nauczyciela, nie trafiał się naprędce drugi, a wuj tymczasem w daleką podróż odjechał, wyperswadowała matce mojej niedawno z Warszawy przybyła sąsiadka, iż w moim wieku kawalerowi, nie łacińskiego, jak dla żaków, inspektora, ale guwernera mieć potrzeba takiego, któryby języka francuzkiego, a co największa, maniery dobrej i prezencyi mógł nauczyć.

 Nastręczyła zaraz na ten urząd w domu u siebie bawiącego kawalera rodem z Francyi; który lubo był do niej za kamerdynera przystał, przecież, jak powiadał, uczynił to był umyślnie, chcąc ukryć wielkość imienia swojego: inaczej, poznany, byłby w odpowiedzi za zabicie w pojedynku pod samym bokiem królewskim w Wersalu pierwszego prezydenta parlamentu francuzkiego. Żałowała niezmiernie tak nieszczęśliwego przypadku matka moja, i zaraz posłano po Jmci pana Damona.

[18.03.2026, Toruń]

PISZMY POPRAWNIE - INTERPUNKCJA

 

1. Przecinek przed a także

Wyrażenie a także pełni w zdaniu funkcję spójnika. Używa się go do łączenia zdań lub ich części odnoszących się do tych samych przedmiotów, osób, faktów itp.

Przed wyrażeniem a także zawsze stawiamy przecinek.

Przykłady:

W akcję włączyli się uczniowie i rodzice, a także nauczyciele.

Program ten umożliwia tworzenie tabel i wykresów, a także kategoryzowanie danych.

2. Przecinek przed aż

Wyraz aż pełni w zdaniu funkcję spójnika lub partykuły.

- Aż jako spójnik

Spójnik aż może łączyć zdania współrzędne, w których jedno uwydatnia treść drugiego lub wskazuje na gwałtowną zmianę sytuacji.

Przykłady:

Miałem potworny atak paniki, aż zabrakło mi tchu.

Jadłam spokojnie śniadanie, aż nagle zadzwonił telefon.

- Wyraz aż może również wprowadzać zdanie podrzędne wyrażające skutek, stopień nasilenia lub granicę czasową czegoś, o czym była mowa w zdaniu poprzedzającym.

Przykłady:

Musimy zaczekać, aż wiatr ustanie.

Mięso gotujemy tak długo, aż zmięknie.

- Aż jako partykuła

Gdy aż pełni w zdaniu funkcję partykuły i wyraża stopień intensywności czegoś wyższy od oczekiwanego lub występuje przed wyrażeniem określającym miejsce, punkt czasowy bądź kolejność poszczególnych elementów, przecinka nie stawiamy.

Przykłady:

Dotarł aż do finału.

Schudł aż 20 kilogramów.

Na kwarantannie przebywa aż 100 uczniów.

[18.03.2026, Toruń]

WERSETY (28) O WIERSZU PRZYNIESIONYM W ZĘBACH

 

O wierszu przyniesionym w zębach

Chcielibyście abym przyniósł w zębach wiersz

w którym prześcigałbym metafory

najsłynniejszych zaklinaczy słów

jednocześnie powinien on brzmieć

współczesnym dźwiękiem ulicy

najlepiej aby był magicznym talizmanem

nanizanym paciorkami różańca ze snów

niepowtarzalnych

obrazami przed którymi

wypadałoby uklęknąć

paść na twarz jak przed nieznaną kartę biblii

taki wiersz poszukujący oryginalnej formy

grzeszący gorszącym słowem

rozczłonkowujący materię

gwałcący kobiety

szczytujący podnieceniem

uwolniony z zacisku szczęki zła świata

wypluty jak ostatnie tchnienie

z nadwrażliwej duszy niedoszłego samobójcy

taki wiersz was zadowoli…

A kiedy ja

zmęczony obrazem występku

ogłuszony hałasem histerycznych zawodzeń

gniewnych artystów

przedmieść upstrzonych kulturą blokowisk

rozjechany techniką pędzących ekspresów

zapatrzony w rozwiązłość narządów rodnych

samic i samców

ogłupiany bezkrólewiem słów

z każdym dniem coraz bardziej podatny

na przymierze z bezsensem …

Ja zamykam w dłoniach głowę

rozmawiam z moimi przyjaciółmi

którzy jeszcze pozostali

nie uciekli ode mnie

wsłuchuję się

odczytuję

piszę

rozmawiam

odpowiadam

zasypiam z sobą

ze skołataną myślą

i nie wiem czy potrafię w zębach ją przenieść

wraz z tym wierszem.

[17.03.2026, Toruń]

ZAPISKI EMIGRANTA (1388) POETYKA WSPÓŁCZESNOŚCI CZYLI TO, CO LUBIMY NAJBARDZIEJ.

 

1388.

Jest noc. Przypadkowo włączyłem telewizor. Jakiś Polsat. Jakiś serial… Znaki. Nie oglądałem wcześniej, lecz, jak sądzę, mieści się w poetyce współczesnego rynsztoku. Pokazano jak facet zabija drugiego, o co i dlaczego, nie mam pojęcia, i nie o to chodzi w tej scenie. Chodzi o to, aby współczesny widz zobaczył, jak ten facet miażdży twarz tego gościa, potem zakopuje go, podpala jakąś chałupę, rozbiera się do naga, a następnie wrzuca do ognie swoje buty i majtki. Potem okaże się, że ten morderca jest policjantem. Kiedyś pomyślałbym, że twórcy tegoż filmu to czuby; dzisiaj to elita filmowców, a gra aktorów wspaniała – gęby ponure jak twarze grabarzy, mało co można zrozumieć, bo przepięknie seplenią, a najważniejsze jest to, że klimat fabuły przypomina opowieść o oddziale psychiatrycznym – świecie bez klamek, co oczywiście inspiruje oglądaczy.

Inspiracją są też napieprzanki w tak zwanym sporcie „mieszanych sztuk walki” czyli MMA. Sport ten polega na nawalaniu się pięściami, łokciami, kolanami, łbami, czym popadnie. W MMA chodzi o to, aby podbić oczy przeciwnika, ewentualnie wybić mu oko, zmiażdżyć nos, poddusić, skopać łeb przeciwnika, a jak uda się go powalić, to należy albo rozkwasić mu nochala, albo też przybić łokciem do podłoża. Myli się ten, kto przyzwyczaił się do oglądania boksu, kiedy to potrącony ciosem przeciwnik pada na matę i wtedy sędzia przerywa walkę, i wylicza padłego boksera do ośmiu lub do dziesięciu. W MMA chodzi o to, że jeśli już powalisz przeciwnika, to możesz go zabić. Najciekawsze jest jednak to, że komentatorzy przy każdym powaleniu jednego bezmózgowca przez drugiego doznają orgazmu i wyliczają techniki, jakie zostały użyte przy doprowadzeniu pokonanego do nieprzytomności.

Jest jeszcze jeden rodzaj sportu polegający na waleniu się po mordach w lasach lub gdziekolwiek indziej na ustawkach. Z reguły w tym sporcie współzawodniczą kolesie z dysfunkcjami centralnego ośrodka nerwowego albo też nie posiadający tegoż, ale więcej na ten temat mógłby nam powiedzieć nasz kibolski krzykacz.

[16.03.2026, Toruń]

KONRAD GÓRSKI - TRZY NOTATKI O SŁOWACKIM

 

Na podstawie artykułu Konrada Górskiego "Trzy notatki o Słowackim" zawartego w czasopiśmie kwartalnym "Pamiętnik Literacki" (1964)

Adresatka „Rozłączenia”

Od chwili gdy Rozłączenie zostało ogłoszone drukiem na podstawie autografu, nikt nie miał wątpliwości, że adresatką wiersza była Maria Wodzińska. W swej monumentalnej monografii o Słowackim podobnie interpretował ten wiersz Juliusz Kleiner. Ale w zwięzłej jednotomowej książce o Słowackim, wydanej po ostatniej wojnie, Kleiner niespodziewanie zmienił zdanie. Okazuje się, że na pewnym zebraniu naukowym we Lwowie w 1940 r. zabrał głos w tej sprawie Eugeniusz Kucharski

i zdołał przekonać Kleinera, jakoby adresatką Rozłączenia miała być matka poety. Ostatnio przyłączył się do ludzi tak myślących Czesław Zgorzelski w książce O lirykach Mickiewicza i Słowackiego (Lublin 1961), a że skrócona monografia Kleinera jest o wiele lepiej znana nauczycielom języka polskiego w szkołach średnich, niż jego wielkie dzieło,

więc pogląd Kucharskiego, przekazany przez Kleinera, utrwalił się w pamięci młodzieży szkolnej jako fakt nie podlegający wątpliwości.

Co miało przemawiać za tym, że adresatką wiersza jest matka poety?

Oto kontrast sytuacyjny, wynikający stąd, że podmiot liryczny wie, w jakim otoczeniu zewnętrznym żyje i co musi przeżywać adresatka, ona zaś nie wie, jak wygląda krajobraz i otoczenie codzienne podmiotu lirycznego. A skoro Maria Wodzińska dobrze znała krajobraz szwajcarski, matka poety natomiast w Szwajcarii nie była, więc adresatką wiersza mogła być tylko ta ostatnia.

Zanim weźmiemy pod uwagę te szczegóły wiersza, które są nierównie

bardziej zrozumiałe i stosowne, jeśli je odniesiemy do Marii

Wodzińskiej, niż do Salomei Bécu, trzeba będzie naprzód usunąć przeszkody,

jakie sugeruje argumentacja Kucharskiego. Jej zasadniczą słabością jest poczytywanie krajobrazu szwajcarskiego za pojęcie jednoznaczne. W rzeczywistości, jeśli mówię: „krajobraz alpejski” albo „krajobraz tatrzański”, to mam na myśli zespół pewnych składników krajobrazowych, które mogą występować w najrozmaitszych połączeniach

[…] Jeżeli Maria Wodzińska nie wiedziała, w jakiej miejscowości przebywa Słowacki i nie znała otoczenia Veytoux, to nie była wcale w lepszej sytuacji, niż matka poety. Jak wiadomo, Wodzińska i Słowacki odbyli wspólną wycieczkę po Szwajcarii i przyglądali się jednocześnie różnym widokom alpejskim, z czego nie wynika wcale, żeby Wodzińska mogła sobie wyobrazić tę konfigurację elementów krajobrazowych, która decydowała o indywidualnym wyglądzie miejscowości dotąd jej nie znanej. Skąd mogła wiedzieć, że Słowacki zamieszkał nad jeziorem, a nie w jakiej dolinie odległej od większego obszaru wodnego? I dlatego doskonale mogą być do niej zwrócone słowa:

Nie wiesz, że trzeba niebo zwalić i położyć

Pod oknami, i nazwać jeziora błękitem.

Potem jezioro z niebem dzielić na połowę,

W dzień zasłoną gór jasnych, w nocy skał szafirem;

Nie wiesz, jak włosem deszczu skałom wieńczyć głowę,

Jak je widzieć w księżycu odkreślone kirem.

[…] W liście do matki z 20 października 1835, pisanym już po powrocie do Genewy, Słowacki donosi, mówiąc o swoim pobycie w Veytoux:

Patrząc na jezioro napisałem kilka lirycznych kawałków, które malują stan mojego umysłu przez te kilka miesięcy i dlatego może kiedyś podobają Ci się, moja droga.

Jakkolwiek nie znamy bliżej daty napisania Przekląstwa, nie ulega wątpliwości, że ono należy do liczby wymienionych „kawałków” . Pozostałe natomiast są datowane przez poetę. A mianowicie: Rozłączenie — 20 lipca 1835; Stokrotki — 21 lipca 1835, rano; Chmury — 21 lipca 1835, Ostatnie wspomnienie. Do Laury — 30 lipca 1835.

A więc daty utworów, o których na pewno możemy wnioskować, że powstały w związku z Wodzińską, bezpośrednio sąsiadują z Rozłąсzeniem. Kiedy Słowacki pojechał do Veytoux? [...] list z 23 sierpnia zaczyna się od słów: Od dwóch miesięcy prawie już nie w mieście, ale na wsi zamieszkałem, nad jeziorem Lem [an] — w najpiękniejszym miejscu. Długo byłoby pisać, co i jak przeniosło mnie w dzikie strony. Ludzie różnie o tym sądzą — jedni mówią, żem się był zakochał szalenie w pannie Wodzińskiej] i uciekłem... Nie ma w tym za grosz prawdy. Ponieważ z Tobą, najdroższa kuzynko, mówię otwarcie, otóż wyznam Ci, że uciekłem, a to dlatego, że biedna córka domu, widząc mię dosyć zajętego panienką młodszą od niej — i widząc tę panienkę dosyć mi sprzyjającą — zaczęła schnąć — i zachorowała niebezpiecznie — i matka domyśliła się, o co rzecz idzie, i musiałem postąpić sumiennie, to jest odjechać… [...]

Ucieczka do Veytoux nastąpiła w pierwszej połowie lipca, niewątpliwie na krótko przed datą napisania Rozłączenia, Stokrotek i Chmur, a nastrój swój ówczesny najlepiej odmalował poeta w […] Przeklęstwie:

Tej czekam omamiony, tej samotny płaczę,

Która mi była siostrą na wygnania ziemi,

Myśląc, że kiedyś duszy oczyma zobaczę

Tę, co w duszę oczyma patrzy anielskiemi.

Zważywszy na te okoliczności powstania całego cyklu związanego z Marią Wodzińską, wypadnie uznać za mało prawdopodobne, żeby Rozłączenie, tak bliskie czasem napisania wierszom pozostałym, miało nagle świadczyć o wybuchu tęsknoty do matki poety, gdy cała jego świadomość pełna była żalu i smutku z powodu nagłego rozstania z tą, co mu „była siostrą na wygnania ziemi”. Bo jeśli Słowacki zapewnia matkę kategorycznie, że w ludzkiej gadaninie o jego szalonym zakochaniu się w Wodzińskiej nie ma za grosz prawdy, to sądząc z innych odezwań się jego o tej panience (zwłaszcza w liście z 30 czerwca) wypieranie się miłości do niej nie było żadnym wykrętem. Gdy minęła pierwsza fala żalu, uświadomił sobie, że w Wodzińskiej może by się i pragnął zakochać, ale wzbudzić w sercu tego uczucia nie zdołał, a odpowiedzialnością za to obarczył „Laurę” . Jej przypisał winę, że był „na sercu zabity” . Zawarł to oskarżenie w Ostatnim wspomnieniu, które

powstało dokładnie w 10 dni po Rozłączeniu. Słowem — przez dłuższy czas po nagłym wyjeździe z Genewy i gwałtownym rozstaniu się z Wodzińską psychika Słowackiego wypełniona jest intensywnym przeżywaniem tego, co tak niespodziewanie

zaszło. [...]

Posłuchajmy, jak brzmi wyznanie podmiotu lirycznego o tym, co on wie o adresatce wiersza:

Wiem, kiedy w ogródku,

Wiem, kiedy płaczesz w cichej komnacie zamknięta;

Wiem, o jakiej godzinie wraca bolu fala,

Wiem, jaka ci rozmowa ludzi łzę wyciska.

A choć mi teraz ciebie oczyma nie dostać,

Znając twój dom — i drzewa ogrodu, i kwiaty,

Wiem, gdzie malować myślą twe oczy i postać,

Między jakimi drzewy szukać białej szaty.

Wszystko w tych słowach świadczy zarówno o świeżej przyczynie smutku, jaki przeżywa adresatka, jak i o pozostawaniu podmiotu lirycznego pod świeżym wrażeniem szczegółów codziennego życia, znanych doskonale im obojgu. A jakkolwiek Słowacki na pewno dobrze pamiętał swój dom rodzinny w Krzemieńcu i doskonale mógł sobie wyobrażać swą matkę na tle dawnego otoczenia, to jednak sześcioletnie oddalenie od tych stron na pewno nie pozwoliłoby mu na tak drobiazgowe i konkretne widzenie rzeczywistości, jakie przebija tu z każdego słowa.

Potwierdzeniem ostatniej uwagi niech będzie następujący urywek ze wzmiankowanego tu już listu: Chciałbym być w sercu Twoim, Mamo, w godzinę, kiedy siedzisz sama wieczorem — tak samotna na ziemi jak ludzie przeszłych wieków — kiedy księżyc wschodzi nad Górą Zamkową i mówi Tobie o wielu rzeczach i o tej róży, z którą posyłałaś mnie kiedyś — małe dziecko — do biednego... M.... Widzisz, Matko, że ja teraz pamiętam każde słowo rzucone kiedyś w duszę Twojego syna. Przypomniałem sobie wiele rzeczy, o których jużem był zapomniał przed laty... Zdaje mi się czasem, że przypominam sobie coś z przeszłego życia na tej ziemi...

Czy można zestawiać ten ty p przypomnienia, jaki demonstruje Słowacki w cytowanym urywku, ze świeżością i bezpośredniością wrażeń, którymi pulsuje każde słowo trzech pierwszych strof Rozłączenia? […]

Podsumowując rozważania Konrada Górskiego, utrzymuje on, że adresatką pięknego wiersza Słowackiego „Rozłączenie” jest Maria Wodzińska, nie zaś Salomea Becù, matka poety. Czy badacz literatury ma rację? Trudno jednoznacznie to stwierdzić. Dzisiaj panuje pogląd, że wiersz Juliusza Słowackiego skierowany jest do matki, a głównym argumentem jest fakt, że matka poety nie znała alpejskiego krajobrazu.

A teraz wiersz Juliusza Słowackiego – „Rozłączenie”.

Rozłączeni - lecz jedno o drugim pamięta;

Pomiędzy nami lata biały gołąb smutku

I nosi ciągłe wieści. Wiem, kiedy w ogródku,

Wiem, kiedy płaczesz w cichej komnacie zamknięta;

Wiem, o jakiej godzinie wraca bolu fala,

Wiem, jaka ci rozmowa ludzi łzę wyciska.

Tyś mi widna jak gwiazda, co się tam zapala

I łzę różową leje, i skrą siną błyska.

A choć mi teraz ciebie oczyma nie dostać,

Znając twój dom - i drzewa ogrodu, i kwiaty,

Wiem, gdzie malować myślą twe oczy i postać,

Między jakimi drzewy szukać białej szaty.

Ale ty próżno będziesz krajobrazy tworzyć,

Osrebrzać je księżycem i promienić świtem:

Nie wiesz, że trzeba niebo zwalić i położyć

Pod oknami, i nazwać jeziora błękitem.

Potem jezioro z niebem dzielić na połowę,

W dzień zasłoną gór jasnych, w nocy skał szafirem;

Nie wiesz, jak włosem deszczu skałom wieńczyć głowę,

Jak je widzieć w księżycu odkreślone kirem.

Nie wiesz, nad jaką górą wschodzi ta perełka,

Którąm wybrał dla ciebie za gwiazdeczkę-stróża?

Nie wiesz, że gdzieś daleko, aż u gór podnóża,

Za jeziorem - dojrzałem dwa z okien światełka.

Przywykłem do nich, kocham te gwiazdy jeziora

Ciemne mgłą oddalenia, od gwiazd nieba krwawsze,

Dziś je widzę, widziałem zapalone wczora,

Zawsze mi świecą - smutno i blado - lecz zawsze...

A ty - wiecznie zagasłaś nad biednym tułaczem;

Lecz choć się nigdy, nigdzie połączyć nie mamy,

Zamilkniemy na chwilę i znów się wołamy

Jak dwa smutne słowiki, co się wabią płaczem.

Nad jeziorem Leman, d. 20 lipca 1835 r.

[15.03.2026, Toruń]

JULIUSZ SŁOWACKI - BENIOWSKI PIEŚŃ 5 - (23)

 

Albo — lecz sposób ten porównań stary

Krasickim trąci i złoconą miedzią,

Więc prosto bez gawędy i odwleczeń:

Beniowski, ludzi ujrzawszy i pieczeń,

Zsiadł z konia… Teraz, kiedy go prowadzą

Tak materialne gusta, moja Muza

Opuszcza, z całą swą harfiarki władzą.

Chociaż tam złota leży kukuruza⁴⁷⁷,

Choć kapuściane tam kociołki kadzą,

Choć nerka na kształt czerwiennego tuza⁴⁷⁸

Leży i w maśle na patelni warczy,

Jak serce wroga na Odyna⁴⁷⁹ tarczy;

Choć piękny ten las, gdzie o piersi dębów

Ogień czerwony swoje skrzydła łamie,

Chociaż Perkunas ma na kształt trójzębów

Widelec w ręku i Neptuna⁴⁸⁰ ramię,

Które do czarnych dymu wchodzi kłębów

Jak ów wąż, co chce Danta chwycić w bramie

Dytejskiej⁴⁸¹ i w żar łeb żelazny kładzie;

Choć uczty prostsze􀰗 nie było w Helladzie,

Wolę porzucić dym, płomień, pieczywo,

Rycerza, moję szlachtę — a sam w stepy

Jako ognisty koń z rozwianą grzywą,

Jak Ariost⁴⁸², nie jak Homer idę ślepy.

Ta rozmaitość może być pokrzywą…

I pieśń na różne podzieliwszy szczepy,

Może do końca nie trafię i ładu;

Lecz rozmaitym będę — dla przykładu.

Chodzi mi o to, aby język giętki

Powiedział wszystko, co pomyśli głowa;

A czasem był jak piorun jasny, prędki,

A czasem smutny jako pieśń stepowa,

A czasem jako skarga nimf miętki⁴⁸³,

A czasem piękny, jak aniołów mowa…

Aby przeleciał wszystko ducha skrzydłem.

Strofa być winna taktem, nie wędzidłem.

Z niej wszystko dobyć — zamglić ją tęsknotą:

Potem z niej łyskać błyskawicą cichą,

Potem w promieniach ją pokazać złotą,

Potem nadętą dawnych przodków pychą,

Potem ją utkać Arachny⁴⁸⁴ robotą,

------------------------------------------------------------------------------------

⁴⁷⁷kukuruza (ros.) — kukurydza.

⁴⁷⁸czerwienny tuz — as kierowy.

⁴⁷⁹Odyn (mit. skand.) — najwyższe bóstwo nordyckie, bóg wojny i wojowników, mądrości, poezji i magii.

⁴⁸⁰Neptun (mit. rzym.) — bóg morza, odpowiednik gr. Posejdona, jego atrybutem był trójząb do połowu ryb.

⁴⁸¹Brama Dytejska (właśc. Dantejska) — w Boskiej Komedii brama prowadząca do piekieł.

⁴⁸²Ariost — własc. Ariosto, Ludovico Giovanni (1474–1533), włoski poeta renesansowy, autor poematu rycerskiego Orland szalony.

⁴⁸³miętki (reg.) — dziś popr.: miękki.

⁴⁸⁴Arachne (mit. gr.) — prządka, która wyzwała na pojedynek tkacki boginię Atenę i za swą pychę została zamieniona w pająka.

--------------------------------------------------------------------------------

Potem ulepić z błota, jak pod strychą⁴⁸⁵

Gniazdo jaskółcze, przybite do drzewa,

Co w sobie słońcu wschodzącemu śpiewa…

I gdyby stary ów Jan Czarnoleski⁴⁸⁶

Z mogiły powstał: to by ją zrozumiał,

Myśląc, że jakiś poemat niebieski,

Który mu w grobie nad lipami szumiał,

Słyszy, ubrany w dawny rym królewski,

Mową, którą sam przed wiekami umiał.

Potem by, cicho mżąc⁴⁸⁷, rozważał w sobie,

Że nie zapomniał mowy polskiej — w grobie.

Więc nie mieszajcie mi się tu harfiarze,

Którym dziś klaska tłum! — precz mowo smętna,

Co myślom własne odejmujesz twarze,

Da􀰗ąc im ciągłą łzę lub ciągłe tętna;

Wolałbym słuchać morza na wiszarze⁴⁸⁸

Jakiej opoki, co wieków pamiętna,

W szumie, jakoby nie w skończonym rymie,

Odrzuca falom jedno — wielkie imię…

Niż… moja Muzo stój… Od imion własnych

Wara! z tej strony zrobiłabyś cmentarz;

Coś na kształt Danta⁴⁸⁹ tercetów niejasnych,

Do których trzeba dodawać komentarz.

Krytykę Dońców⁴⁹⁰ i Sławian prekrasnych

Zostawmy drugim. Lepiej ją spamiętasz,

Gdy ich, jak złota strzała Meleagra⁴⁹¹,

Przeszyje pióro Pana Michała Gra…⁴⁹²

Ej ty na szybkim koniu⁴⁹³!… Dalej wiecie…

Wieszcz wielki sobie zapytanie czyni;

A drugi mu wieszcz w przyległym powiecie

Odparł: Skąd, powiedz, wracają Litwini?⁴⁹⁴

That is the question⁴⁹⁵! Tu pytanie trzecie:

Komu ty jedziesz? jak mówią Żmudzini⁴⁹⁶,

--------------------------------------------------------------------------------

⁴⁸⁵strycha — strzecha.

⁴⁸⁶Jan Czarnoleski — Jan Kochanowski z Czarnolasu.

⁴⁸⁷mżeć — drzemać; śnić (por.: mżonki).

⁴⁸⁸wiszar — urwisko, występ skalny.

⁴⁸⁹Coś na kształt Danta tercetów niejasnych, do których trzeba dodawać komentarz — Dante Alighieri (1265– 1321) w Boskiej Komedii zamieścił wiele niejasnych nawiązań do znanych sobie osób.

⁴⁹⁰Dońcy — Kozacy znad Donu, w XVIII i XIX w. żołnierze na służbie rosyjskiej; oddziały kozackie były używane m.in. do pacyfikowania demonstracji patriotycznych w Warszawie w XIX w.

⁴⁹¹Meleager (mit. gr.) — Meleagros, uczestnik wyprawy Argonautów po złote runo. Urządził polowanie na ogromnego dzika kalidońskiego, którego zabił, a skórę z niego podarował Atalancie za to, że pierwsza trafiła dzika ze swojego łuku. Na skutek tej decyzli Meleager skłócił się z rodziną, co przypłacił śmiercią.

⁴⁹²Michała Gra… — Michał Grabowski (1804–1863), pisarz, publicysta i krytyk, tworzył powieści o tematyce ukraińskiej, np. „Koliszczyzna i stepy” i „Stannica hulajpolska”.

⁴⁹³Ej ty na szybkim koniu — „Ej! Ty na szybkim koniu gdzie pędzisz kozacze?”, pierwsze słowa poematu Maria Antoniego Malczewskiego (1793–1826).

⁴⁹⁴Skąd, powiedz, wracają Litwini? — „Skąd Litwini wracali? Z nocnej wracali wycieczki”, pierwsze słowa Powieści Wajdeloty z Konrada Wallenroda Mickiewicza.

⁴⁹⁵That is the question (ang.) — właśc. That is the question: oto jest pytanie; słowa z monologu Hamleta w tragedii Szekspira.

⁴⁹⁶Komu ty jedziesz? jak mówią Żmudzini — właściwością reg. polszczyzny na Litwie i Podlasiu jest zastępowanie form konstrukcjami z przyimkiem „dla” lub „do” . i odwrotnie.

Które ja czynię, naśladując metra⁴⁹⁷

Galop w połowie pierwszej heksametra⁴⁹⁸.

Komu ty jedziesz? Jadę księżycowi,

Aby się w konia przeglądał kopytach.

Wonnemu jadę na stepach kwiatowi,

Dziewannom, które w złotych stoją kitach;

Anioł mię srebrny, jasny w skrzydła łowi,

I leci za mną sen po błękitach,

Na koniu stojąc rycerskim, jak sława,

I goni mię w kurhany — mówi Sawa⁴⁹⁹.

Tak mówiąc leciał. A zaś nimfa ładna

Złożyła złote skrzydełka powoli,

Potem usiadła, ale taka zdradna,

Jak wrona, kiedy z wieśniakiem po roli

Chodzi szykowna i do lotu składna;

Widać, że z chłopa drwi, a z psem swawoli.

Usiadłszy, włosy zrzuciwszy na łono,

Dwie nożek w jedno włożyła strzemiono⁵⁰⁰.

Kozak ustąpił i nie mówiąc słowa

Pędził do swego stepowego domu.

Była to grota podziemna, stepowa,

Mało widziana i wiadoma komu.

Koń się w niej mieści i trzoda się chowa,

Kiedy po niebie leją węże gromu.

Tam młody Sawa żył pośrzód burzanów.

Z nim koń, pies wierny i kilka baranów.

Pies pod niebytność Pana był pastuchem,

Wyganiał trzodę i wilki zagryzał,

Straszny pies czarny z obszarpanem uchem,

Gdzie krew zawrzała, jakby kto ponizał⁵⁰¹

Korale; szyja obtarta łańcuchem;

Bo pies swojego pana tylko lizał,

Gości zaś zębem przerażał i białkiem,

Sądząc się w Pana pałacu marszałkiem.

Sawa wracając raz znad Styru⁵⁰² dolin —

(Jeździł albowiem nieraz w ziemię Łucką

Z atencyjami⁵⁰³ do jednej z Podstolin),

Wracając… patrzy, pies z mordą kałmucką⁵⁰⁴,

-----------------------------------------------------------------------------

⁴⁹⁷metr — tu: metrum, wzorzec rytmiczny w poezji

⁴⁹⁸heksametr — miara wierszowa, którą napisana jest m.in. Iliada (heksametr daktyliczny) i Pieśń Wajdeloty w Konradzie Wallenrodzie Mickiewicza (heksametr polski); pierwszą połowę heksametru reprezentuje wspomniane w tej strofie zdanie „Skąd Litwini wracali?”;

⁴⁹⁹Sawa — Józef Sawa Caliński (1736–1771), syn pułkownika kozackiego, Sawy Czałego, jeden z najwybitniej szych dowódców konfederacji barskiej, ranny pod Szreńskiem, zmarł w rosyjskim więzieniu.

⁵⁰⁰strzemiono — forma użyta dla rymu, na prawach licencji poetyckiej, popr.: strzemię.

⁵⁰¹ponizać — nawlec na nitkę.

⁵⁰²Styr — rzeka na Wołyniu, w pł.-zach. części Ukrainy, dopływ Prypeci; nad Styrem leży miasto Łuck.

⁵⁰³atencyje (z łac.) — tu: konkury, pretendowanie do ręki panny.

⁵⁰⁴Kałmucy — naród mongolski o ciekawej kulturze, mieszkający na granicy Europy i Azji nad Morzem Kaspijskim; nazwy tej używało się w polszczyźnie jako pogardliwego określenia dzikich i okrutnych mieszkańców azjatyckiej części Rosji (prawdopodobnie dlatego, że Kałmucy w armii carskiej, z którymi stykali się Polacy, pełnili często funkcję oprawcy).

[15.03.2026, Toruń]