R. VIII MEDYTACJE
cd
[…] i o tyle tylko, o ile było mu to
potrzebnym do studiów etnograficznych²⁰⁰; przyjaciołom zaś
swoim raz na zawsze dał jedną receptę: „Używaj wszystkich
środków, od najmniejszej dozy oleju do największej dozy
strychniny, a coś ci z tego pomoże, nawet na — nosaciznę.” Gdy
Wokulski zadzwonił do mieszkania lekarza, ten właśnie był zajęty
gatunkowaniem włosów rozmaitych osobników rasy słowiańskiej,
germańskiej i semickiej i przy pomocy mikroskopu mierzył dłuższe
i krótsze średnice ich przekrojów.
— A, jesteś?… — rzekł do
Wokulskiego odwracając głowę. — Nałóż sobie fajkę, jeżeli
chcesz, i kładź się na kanapie, jeżeli się zmieścisz.
Gość zapalił fajkę i położył się,
jak mu kazano, doktór robił swoje. Przez pewien czas obaj milczeli,
wreszcie odezwał się Wokulski:
— Powiedz mi: czy medycyna zna taki stan
umysłu, w którym człowiekowi wydaje się, że jego rozproszone
dotychczas wiadomości i… uczucia złączyły się jakby w jeden
organizm?
— Owszem. Przy ciągłej pracy umysłowej
i dobrym odżywianiu mogą wytworzyć się w mózgu nowe komórki
albo — skojarzyć się między sobą dawne. No i wówczas z
rozmaitych departamentów²⁰¹ mózgu i z rozmaitych dziedzin wiedzy
tworzy się jedna całość.
— A co znaczy taki stan umysłu, w którym
człowiek obojętnieje dla śmierci, ale za to poczyna tęsknić do
legend o życiu wiecznym?…
— Obojętność dla śmierci —
odpowiedział doktór — lest cechą umysłów dojrzałych, a pociąg
do życia wiecznego — zapowiedzią nadchodzącej starości.
Znowu umilkli. Gość palił fajkę,
gospodarz kręcił się nad mikroskopem.
— Czy myślisz — spytał Wokulski —
że można… kochać kobietę w sposób idealny, nie pożądając
jej?
— Naturalnie. Jest to jedna z masek, w
którą lubi przebierać się instynkt utrwalenia gatunku.
— Instynkt — gatunek — instynkt
utrwalenia czegoś i — utrwalenie gatunku!… — powtórzył
Wokulski. — Trzy wyrazy, a cztery głupstwa.
— Zrób szóste — odpowiedział doktór
nie odejmując oka od szkła — i ożeń się.
— Szóste?… — rzekł Wokulski
podnosząc się na kanapie. — A gdzież piąte?
— Piąte już zrobiłeś: zakochałeś
się.
— Ja?… W moim wieku?…
— Czterdzieści pięć lat — to epoka
ostatniej miłości, najgorszej— odpowiedział doktór.
— Znawcy mówią, że pierwsza miłość
jest najgorsza — szepnął Wokulski.
— Nieprawda. Po pierwszej czeka cię sto
innych, ale po setnej pierwszej — już nic. Żeń się; jedyny to
ratunek na twoją chorobę.
— Dlaczegożeś ty się nie ożenił?
— Bo mi narzeczona umarła —
odpowiedział doktór pochyliwszy się na tył fotelu i patrząc w
sufit. — Więc zrobiłem, com mógł: otrułem się chloroformem.
Było to na prowincji. Ale Bóg zesłał dobrego kolegę, który
wysadził drzwi i uratował mnie. Najpodlejszy rodzaj miłosierdzia!…
Ja zapłaciłem za drzwi zepsute, a kolega odziedziczył moją
praktykę ogłosiwszy, żem wariat…
Znowu wrócił do włosów i mikroskopu.
— A jaki z tego sens moralny dla
ostatniej miłości? — spytał Wokulski.
— Ten, że samobójcom nie należy
przeszkadzać — odpowiedział doktór.
Wokulski poleżał jeszcze z kwadrans,
potem podniósł się, postawił w kącie fajkę i schyliwszy się
nad doktorem ucałował go.
— Bywaj zdrów, Michale.
Doktór zerwał się od stołu.
— No?…
— Wyjeżdżam do Bułgarii
— Po co? [...]
---------------------------------------------------------------------------
²⁰⁰studia etnograficzne —
zainteresowania Szumana zbliżają się raczej do antropologii.
²⁰¹departamenty — tu: w znaczeniu
części.
--------------------------------------------------------------------------
[...]
— Zostanę wojskowym dostawcą. Muszę
zrobić duży majątek!… — odparł Wokulski.
— Albo?…
— Albo… nie wrócę.
Doktór popatrzył mu w oczy i mocno
ścisnął go za rękę.
— Sit tibi terra levis²⁰² — rzekł
spokojnie. Odprowadził go do drzwi i znowu wziął
się do swojej roboty.
Już Wokulski był na schodach, gdy doktór
wybiegł za nim i zawołał wychylając się
przez poręcz:
— Gdybyś jednak wrócił, nie zapomnij
przywieźć mi włosów: bułgarskich, tureckich
i tak dalej, od obu płci. Tylko pamiętaj:
w oddzielnych pakietach z notatkami. Wiesz
przecie, jak to robić…
…Wokulski ocknął się z tych dawnych
wspomnień. Nie ma doktora ani jego mieszkania i nawet ich od
dziesięciu miesięcy nie widział. Tu jest błotnista ulica Radna,
tam Browarna. Na górze spoza nagich drzew wyglądają żółte gmachy uniwersyteckie; na dole
parterowe domki, puste place i parkany, a niżej
— Wisła. Obok
niego stał jakiś
człowiek w wypłowiałej
kapocie z rudawym zarostem. Zdjął
czapkę i pocałował Wokulskiego w rękę. Wokulski przypatrzył mu
się uważniej.
— Wysocki?… — rzekł. — Co ty tu
robisz?
— Tu mieszkamy, wielmożny panie, w tym
domu — odpowiedział człowiek wskazując
na niską lepiankę.
— Dlaczego nie przyjeżdżasz
po transporta²⁰³? — pytał Wokulski.
— Czym przyjadę,
panie, kiedy jeszcze
na Nowy Rok koń mi padł.
— Cóż robisz?
— A ot tak — razem nic. Zimowaliśmy u
brata, co jest
dróżnikiem na Wiedeńskiej
Kolei²⁰⁴. Ale i jemu
bieda, bo go ze Skierniewic²⁰⁵ przenieśli pod Częstochowę. W
Skierniewicach ma trzy morgi²⁰⁶ i żył jak
bogacz, a dzisiaj
i on kiepski, i grunt wynędznieje
bez dozoru.
— No, a z wami co teraz?
— Kobieta niby trochę pierze, ale takim,
co nie bardzo mają
czym płacić, a ja
— ot tak… Marniejemy,
panie… nie pierwsi i nie ostatni. Jeszcze póki wielkiego postu, to
człowiek krzepi się mówiący²⁰⁷: dzisiaj
pościsz za dusze zmarłe, jutro
na pamiątkę, że Chrystus Pan nic nie jadł,
pojutrze,
na intencję,
ażeby Bóg złe odmienił. Zaś po świętach nie będzie nawet
sposobu i dzieciom wytłomaczyć, na jaką
intencję
nie jedzą…
Ale i wielmożny pan coś markotnie wygląda? Taki już
widać czas nastał, że wszyscy muszą zginąć — westchnął
ubogi człowiek.
Wokulski zamyślił się.
— Komorne wasze zapłacone? — spytał.
— Nawet nie ma, panie, co płacić, bo
nas i tak wypędzą.
— A dlaczego nie przyszedłeś do sklepu,
do pana Rzeckiego? — spytał Wokulski.
— Nie śmiałem, panie. Koń odszedł,
wóz u Żyda, kubrak na mnie jak
na dziadzie… Z czymże było przyjść
i jeszcze
ludziom głowę zaprzątać?…
Wokulski wydobył portmonetkę.
— Masz tu — rzekł — dziesięć rubli
na święta. Jutro w południe przyjdziesz
do sklepu i dostaniesz kartkę na Pragę. Tam u handlarza wybierzesz
sobie konia, a po świętach przyjeżdżaj
do roboty. U mnie zarobisz ze trzy ruble na dzień, więc dług
spłacisz łatwo. Zresztą dasz sobie radę.
Ubogi człowiek dotknąwszy pieniędzy
zaczął się trząść. [...]
-------------------------------------------------------------------------------
²⁰²Sit tibi terra levis (łac.) —
niech ci ziemia lekką będzie.
²⁰³transporta — dziś: transporty,
towary do przewiezienia.
²⁰⁴Kolej Wiedeńska — linia kolejowa
Warszawa—Skierniewice—Koluszki—Piotrków—Częstochowa—
Dąbrowa Górnicza na Kraków i Wiedeń, najdawniejsza
w Królestwie Kongresowym, zbudowana w latach 1818-1838
²⁰⁵Skierniewice — miasto powiatowe i
węzeł kolejowy,
66
km na południowy zachód od Warszawy.
²⁰⁶mórg — miara powierzchni: mórg
polski — ok. 55 arów.
²⁰⁷człowiek krzepi się mówiący —
dawna forma imiesłowowa; dziś: człowiek krzepi się mówiąc.
----------------------------------------------------------------------------
[…] Uważnie
słuchał Wokulskiego, a łzy spływały mu po wychudzonej
twarzy.
— Czy panu powiedział kto — zapytał
po chwili — że z nami jest…
ot tak?… Bo już
nam ktoś — dodał szeptem — przysyłał siostrę miłosierdzia,
będzie z miesiąc. Mówiła, że muszę być ladaco, i dała nam
kartkę na pud²⁰⁸ węgla z Żelaznej²⁰⁹
ulicy. Czy może pan tak sam z siebie?…
— Idź do domu, a jutro
bądź w sklepie — odparł Wokulski.
— Idę, panie — odpowiedział człowiek
kłaniając
się do ziemi.
Odszedł, lecz przystawał na drodze;
widocznie rozmyślał nad niespodziewanym szczęściem.
W tej
chwili Wokulskiego tknęło szczególne przeczucie.
— Wysocki!… — zawołał. — A twemu
bratu jak
na imię?
— Kasper — odpowiedział człowiek
wracając
pędem.
— Przy jakiej
mieszka stacji?
— Przy Częstochowie, panie.
— Idź do domu. Może Kaspra przeniosą
do Skierniewic.
Ale ten zamiast iść, zbliżył się.
— Przepraszam, wielmożny panie — rzekł
nieśmiało — ale jak
mnie kto zaczepi: skąd mam tyle pieniędzy?…
— Powiedz, że na rachunek wziąłeś ode
mnie.
— Rozumiem, panie… Bóg… niech Bóg…
Ale Wokulski już
nie słuchał; szedł w stronę Wisły myśląc: „Jakże oni
szczęśliwi, ci wszyscy, w których tylko głód wywołuje
apatię, a jedynym
cierpieniem jest
zimno. I jak
łatwo ich uszczęśliwić!… Nawet moim skromnym majątkiem
mógłbym wydźwignąć parę tysięcy rodzin. Nieprawdopodobne, a
przecież — tak jest.”
Wokulski doszedł do brzegu Wisły i zdumiał się. Na
kilkumorgowej²¹⁰
przestrzeni wznosił się tu pagórek najobrzydliwszych
śmieci, cuchnących, nieomal ruszających
się pod słońcem, a o kilkadziesiąt kroków dalej
leżały zbiorniki wody, którą piła Warszawa.
„O, tutaj
— myślał — jest
ognisko wszelkiej
zarazy. Co człowiek dziś wyrzuci ze swego mieszkania, jutro
wypije; później
przenosi się na Powązki²¹¹ i z drugiej
znowu strony miasta razi bliźnich pozostałych przy życiu. Bulwar
tutaj,
kanały i woda źródlana na górze i — można by ocalić
rokrocznie kilka tysięcy ludzi od śmierci, a kilkadziesiąt tysięcy
od chorób… Niewielka praca, a zysk nieobliczony; natura umie
wynagradzać.” Na stoku i w szczelinach obmierzłego wzgórza
spostrzegł niby postacie ludzkie. Było tu kilku drzemiących na
słońcu pijaków czy złodziei, dwie śmieciarki i jedna
kochająca
się para, złożona z trędowatej
kobiety i suchotniczego mężczyzny, który nie miał nosa. Zdawało
się, że to nie ludzie, ale widma ukrytych tutaj
chorób, które odziały się w wykopane w tym miejscu
szmaty. Wszystkie te indywidua zwietrzyły obcego człowieka; nawet
śpiący podnieśli głowy i z wyrazem zdziczałych psów
przypatrywali się gościowi. Wokulski uśmiechnął się. „Gdybym
tu przyszedł w nocy, na pewno wyleczyliby mnie z melancholii. Jutro
już
spoczywałbym pod tymi śmieciami, które — wreszcie — są tak
wygodnym grobem jak
każdy inny. Na górze zrobiłby się wrzask, ścigano by i wyklinano
tych poczciwców, a oni — może wyświadczyliby mi łaskę.
O, bo nie znają,
w snach mogilnych
Drzemiący, ciężkich trosk żywota,
I duch się ich już
nie szamota
W pragnieniach — tęsknych a bezsilnych‥
Ależ ja
zaczynam być naprawdę sentymentalny?… muszę mieć nerwy dobrze
rozbite. [...]
---------------------------------------------------------------------------
²⁰⁸pud — rosyjska
jednostka
wagi, ok. 16
kg.
²⁰⁹ulica Żelazna — w zachodniej
części Warszawy (w czasie wojny
poważnie zniszczona).
²¹⁰kilkumorgowa — od: morga, miara
powierzchni ziemi, wynosząca 0,56
ha.
²¹¹Powązki — w północno–zachodniej
części Warszawy; dzielnica cmentarzy (największy
i najstarszy
z nich — cmentarz katolicki, założony w 1791).
W latach 1877–1881
śmiertelność wynosiła w Warszawie 36,8%;
a po wybudowaniu wodociągów i kanalizacji spadła do 19,5%.
[15.11.2026, Toruń]