Johannes Vermeer - Dziewczyna z perłą

Johannes Vermeer  -  Dziewczyna z perłą

CHMURKA I WICHEREK

KAWIARENKA

...życie tutaj jest także fikcją, choć nie zawsze...

Down with the fascists Trump and Netanyahu!

18 listopada 2026

ODKURZONE - NAD STAWAMI (2)

 [...] - Widzisz do czego to doszło? Karmię małolatę alkoholem. Ale nie marudź, wypij to, rozgrzejesz się, niestety nie mam żadnego lekarstwa.

- Jeśli o to panu chodzi, to skończyłam osiemnaście lat.

- Ciekawe, wcale nie wyglądasz na to, że skończyłaś.

Zrobiła jeden, bardzo powolny łyk.

- A jaki jest powód tego, że dzisiaj zboczyłaś z drogi do domu? Powiesz?

Dziewczyna odwróciła od niego głowę. Jeszcze raz zaczerpnęła alkoholowej herbatki i nie przerwała milczenia.

- Dobra, na ten czas nie musisz nic mówić. Nie to jest teraz najważniejsze - stwierdził - najważniejsze jest twoje zdrowie.

Wypił przyniesioną wódkę, odstawił na bok kieliszek i ponownie zaczął rozcierać jej plecy zasunięte kocem. - No jak, lepiej już?

- Lepiej - powiedziała - dziękuję. Już nie jest mi zimno. Tylko nogi…

- Przygotowałem ci posłanie i jak tylko dopijesz herbatkę, przejdziesz grzecznie do auta i jeszcze grzeczniej położysz się spać. Puściłem ogrzewanie. Nie zginiesz z zimna.

Spodziewał się jakiejś formy buntu z jej strony, lecz nic takiego nie nastąpiło, co tłumaczył sobie tym, że jest zmęczona.

- Dobrze - powiedziała ugodowo, lecz po chwili zapytała: - A pan?

- Ja przyjechałem tutaj na ryby - odparł beznamiętnym tonem głosu.

- Na ryby? - zastanowiła się - to w takim razie będzie pan musiał założyć żyłkę do jednej z wędek. Kiedy był pan w aucie, najpierw usłyszałam dźwięk dzwoneczka, potem jedna z wędek wygięła się tak strasznie i usłyszałam taki świst i „plum”. Zdaje się, że ryba ukradła panu żyłkę.

Nie widział przecież jej twarzy, lecz nabrał przekonania, że nagle pojawił się na niej uśmiech, którego jeszcze teraz nie oczekiwał.

- Masz ci los - westchnął, a kiedy dopiła herbatę, podprowadził ją do samochodu, rozsunął boczne drzwi, a kiedy weszła, zasunął je i przeszedł nad wodę, w której grasowała ta sprytna ryba.

I co mam z tym począć? Nieoczekiwany obraz, przeżycie, wspomnienie, déjà vu… jak wtedy, gdy miałem jeszcze tyle sił, aby móc projektować swoją przyszłość, lecz teraz nie mam sił, mam ich coraz mniej i z każdym razem mniej, więc nie ma to sensu. Przykryję ją jeszcze tym kawałkiem brezentu… nogi, zwłaszcza nogi, bo od nóg wiele zależy.

A tu szyby mokną, popłakują sobie, po chłodnych taflach zsuwają się drobne kropelki wilgoci, przytulają się do siebie, łączą, ogromnieją, zmieniają trasę podróży po oknie, przyspieszają bieg i rozpływają się gdzieś na wypłaszczonej, chropowatej powierzchni podszybia.

Ona śpi i jej ciało nie jest już podkulone, zwinięte; korzysta z możliwości swobodnego przemieszczania się po posłaniu, a krępuje ją jedynie ta sterta pościeli w postaci koców, dzięki którym nie odczuwa chłodu. A za oknami auta tuż przed rozbłyskiem słońca zapanował chłód. Właśnie powrócił stamtąd zauroczony widokiem oszroniałych traw, tej zmrożonej, osiadłej na wodach mgły, tej przenikliwej ciszy, która pogłębiała uczucie odosobnienia.

< Powinienem uruchomić silnik, bo nad ranem jest najzimniej i kiedy się obudzi, nie powinna odczuwać tego chłodu, lecz jeśli to zrobię przerwę ten sen niewinny, spokojny, pożądany, więc lepiej już nałożyć na jej ciało kolejną ochronną warstwę w postaci tego brezentu. Przypominam sobie, że podobnie było w tej mojej pierwszej opowieści. Ten obraz opieki nad zlęknionym, niewinnym ciałem tamtej postaci wciąż mnie prześladuje i, proszę, powraca teraz, i muszę konfrontować wyobraźnię z rzeczywistością.

Tak, teraz jest dobrze. Dotknąłem jej stopy. Świadomie dotknąłem jej stopy, aby się przekonać, czy jest ciepła… i jest ciepła… dobrze…. zawinę ją jeszcze, zanim narzucę brezent.

A tak w ogóle to powinienem się nią zająć i rozpytać, dlaczego się włóczy, co jest tego przyczyną, i muszę ją koniecznie nakarmić i odwieźć do domu, bo tam się o nią martwią, a ona jest zbyt młoda, aby wiedzieć, co robi, i muszę jej powiedzieć, że ten jej bunt nie ma sensu, i w ogóle powinna się zachowywać racjonalnie, a jeżeli ma jakieś problemy, także z sobą, to może lepiej niech poszuka u kogoś pomocy, no przecież każdemu można pomóc, nawet w tych naszych, zidiociałych czasach. Tak, muszę postępować rozsądnie. Oczywiście postaram się nie być apodyktyczny… bez żadnej tam przesiąkniętej dydaktyzmem perswazji… nie, na spokojnie to jej powiem.

A jeżeli będzie inaczej? Jeżeli nie zdołam jej przekonać, wyperswadować… a jej włóczęga nie jest kaprysem niedojrzałej nastolatki a jej świadomym wyborem? Przecież ja również dokonałem wyboru.>


- Pan zawsze mówi do siebie? - usłyszał nagle jej głos.

- Nie zawsze… czasami - odparł.

- Proszę mnie wyswobodzić. Chciałabym do toalety - powiedziała.

- Do toalety?… - zastanowił się, rzucając w jej stronę szczery uśmiech - jak wyjdziesz z auta, druga w prawo.

- A, dziękuję. Jak chcę, bywam pojętna. Teraz na pana kolej - wydobywała się z pościeli.

- Na mnie kolej?

- Teraz pan ma się przespać, jasne?

W tym momencie ostry promień słońca wdarł się do wnętrza busa przez wciąż zamglone okno po wschodniej stronie.

- Jasne - odparł, podtrzymując nader swobodny charakter rozmowy.

- Ma pan coś zapalić?

- Jest coś w szafce pod radiem, ale…

- Tak, wiem, nie powinnam palić.

- Nie powinnaś.

- Powinien pan wiedzieć, że nie uzależniam się od palenia.

- To bardzo dobrze.

- Nie zrozumiał pan, albo ja nie wypowiedziałam tego dostatecznie jasno. Ja się nie uzależniam tylko od p a l e n i a.

- Ciekawe…

- Też tak myślę. No, dobrze, kiedy wrócę z toalety, chciałabym widzieć pana zagrzebanego w te koce. Pozostawiłam po sobie trochę ciepła pod nimi.

- Ależ doceniam to.

- To dobrze. Kiedy będzie pan spał, pozwolę sobie pobuszować w pana zapasach i zrobię dla nas dwojga przepyszne śniadanie.

- Buszuj sobie, buszuj.

- Aha, przepraszam za tę rybę. Mogłam ja podciąć. Wiem, jak to się robi.

- Nie ma sprawy… w wędkarstwie złowienie ryby nie jest najważniejsze.

Wyszła do „toalety”. [...]



[18.11.2026, Toruń]



HOMER - ILIADA - KSIĘGA IX (28)

 

KSIĘGA IX

Tak czuwali Trojanie, gdy na Greków padła

Zimnego strachu siostra, Ucieczka wybladła:

Ranne bólem, najstarsze umysły się chwieją.

Jak gdy nagle z Zefirem⁵⁸¹ Boreasz⁵⁸² zawieją

Burząc ocean od ryb mnogich zamieszkany,

Na bałwanach się czarne podnoszą bałwany

Zielsko i pianę miecąc⁵⁸³ morskiego łożyska:

Tak strach w Achajów⁵⁸⁴ piersiach drżącym sercem ciska.

Obchodzi Agamemnon⁵⁸⁵, cały w smutku, w trwodze,

I woźnym rozkazuje zwołać pierwsze wodze,

Lecz razem głos miarkować. Jego wspólna strata

Najmocniej boli, jego najwięcej przygniata.

Usiadły wodze, troski na wszystkich wyryte.

Powstał król Agamemnon, łzy lejąc obfite

Jak zdrój⁵⁸⁶, który spod skały bystrym nurtem ciecze,

I gęstym przerywane jękiem słowa rzecze: [...]

--------------------------------------------------------------------------

⁵⁸¹zefir — łagodny wiatr południowy (lub w mit. gr. bóg tego wiatru).

⁵⁸²Boreasz (mit. gr.) — bóg wiatru północnego.

⁵⁸³mieść (daw.) — miotać, rozsiewać.

⁵⁸⁴Achajowie — Grecy.

⁵⁸⁵Agamemnon — syn Atreusa, króla Myken, wódz greckiej wyprawy przeciw Troi, brat Menelaosa, którego żona, Helena, została porwana przez Trojan, co dało początek wojnie.

⁵⁸⁶zdrój — źródło.

---------------------------------------------------------------------------

[…] — «Przyjaciele, wodzowie, plemię wojny boga!

W ciężką mnie trudność wprawia Zeusa moc sroga:

Bo, nielitosny, przedtem dał mi obietnicę,

Że nie wrócę, aż Trojan obalę stolicę.

Teraz mi każe płynąć do Argos⁵⁸⁷ bez sławy,

Kiedym już tyle ludu stracił przez bój krwawy…

Więc czas już do kochanej ojczyzny pośpieszyć,

Bo trudno się nad Troją zwycięstwem ucieszyć».

Rzekł, a na to ucichło całe zgromadzenie,

I długo smutnym wargi ścisnęło milczenie;

Aż nareszcie Diomed⁵⁸⁸ waleczny tak powie:

— «Nie miej za złe, że płochej⁵⁸⁹ sprzeciwiam się mowie…

Jeśli sam chcesz powracać, powracaj w tej porze,

Nawy⁵⁹⁰ twe bliskie brzegów, otwarte jest morze;

Drudzy zostaną Grecy, aż Troi dobędą.

Jeśli i ci chcą wrócić, niech na nawy wsiędą,

Niech płyną; my haniebnej ucieczki nie dzielem

I póki będziem walczyć oba ze Stenelem,

Aż dumne wywrócimy Ilijonu grody,

Bośmy tu za boskimi przybili powody⁵⁹¹».

Rycerski Diomeda głos wszystkich przenika

I zadziwiona rada z poklaskiem wykrzyka,

Gdy stary powstał Nestor⁵⁹²: — «Godny ojca synu!

Nie tylko słyniesz w polu z rycerskiego czynu

I radą pierwszy jesteś w rówienników rzędzie.

Nikt z Greków czucia twego naganiać⁵⁹³ nie będzie.

Wszyscy, co tu jesteśmy, zgodzimy się na nie;

Najgłówniejsze⁵⁹⁴ atoli⁵⁹⁵ opuściłeś zdanie…

Teraz nocy słuchajmy, gotujmy wieczerze,

Niech za murem przy rowie straż mają rycerze!

Najlepiej tę powinność poruczyć⁵⁹⁶ młodzieży.

Królu, masz moc, do ciebie rozkazać należy.

Wiekiem zaś oświeconych przywołaj na radę

I daj im, jak przystoi, w namiocie biesiadę…

A kiedy się wybrani wodzowie zgromadzą,

Najlepszą radę przyjmiesz, jaką natchną nieba.

Ach! Jak dziś Grekom rady roztropnej potrzeba!

Trojanin ognie pali przy okrętach blisko:

Któż zimno patrzeć może na to widowisko?

Ta noc lub zgubi wojsko nasze, lub ocali».

Tak rzekł, a wszyscy jego radzie się poddali.

Wraz się na straż rycerze wyprawiają młodzi:

Nestora syn, Trazymed, najpierwszy wychodzi,

Za nim Jalmen, Askalaf⁵⁹⁷, Aresowe syny,

Afarej i Deipir, i śmiałymi czyny […]

-----------------------------------------------------------------------

⁵⁸⁷Argos — miasto na wschodnim Peloponezie.

⁵⁸⁸Diomedes — syn Tydeusa, Diomedesa, króla Argos, grecki wojownik, którym opiekowała się Atena.

⁵⁸⁹płochy — lekkomyślny, nierozważny.

⁵⁹⁰nawa (daw.) — statek, okręt.

⁵⁹¹powody — dziś popr. forma N.lm: powodami.

⁵⁹²Nestor — król Pylos, najstarszy uczestnik wojny trojańskiej, symbol wieku i związanego z nim doświadczenia.

⁵⁹³naganiać — krytykować.

⁵⁹⁴najgłówniejszy — tu: najważniejszy, najbardziej zasadniczy.

⁵⁹⁵atoli (daw.) — przecież, jednak.

⁵⁹⁶poruczyć (daw.) — powierzyć.

⁵⁹⁷Jalmen, Askalaf — wodzowie beoccy.

-------------------------------------------------------------------------

[…] Sławny Meryjon, siódmy — zacny syn Kreona⁵⁹⁸.

Idzie młodzież długimi dzidy⁵⁹⁹ uzbrojona,

Siedmiu wodzów, swej rocie⁶⁰⁰ każdy przewodniczył,

Każdy pod swoją władzą stu młodzieńców liczył.

Z bronią w ręku przy rowie i murze zasiedli,

Tam zapalili ognie i wieczerzę jedli.

Agamemnon w namiocie swoim stół zastawia

I najcelniejszym⁶⁰¹ wodzom wdzięczną ucztę sprawia.

Nikt sobie tam smacznego pokarmu nie szczędził,

A gdy głód i pragnienie każdy już odpędził,

Starzec, z mądrych mający rad powszechną sławę,

Gorliwy o narodu achajskiego sprawę,

Zaczął swoje wykładać myśli w tym sposobie:

— «Królu! Od ciebie zacznę i skończę na tobie.

Ciebie Zeus na czele narodów posadził,

Dał ci berło i prawa, żebyś o nich radził,

Zdania więc pierwszość zawsze przy tobie zostaje.

Ale kiedy kto inny dobrą radę daje,

Słuchać jej powinieneś, a w uważnym względzie

Objąwszy rzeczy, przyjąć to, co lepsze będzie.

Ja wszystko powiem szczerze podług przekonania

I sądzę, że tu nie da nikt lepszego zdania.

Nie dziś je mam dopiero, ale wtedy jeszcze,

Bo klęski przeczuwało we mnie serce wieszcze,

Gdyś, królu, wzięciem branki⁶⁰² Achilla rozżalił,

Nikt natenczas postępku twojego nie chwalił.

Ja cię wstrzymać od tego chciałem przedsięwzięcia,

Lecz ty, słuchając dumnej wielkości natchnięcia,

Obraziłeś rycerza, którego czczą bogi,

I dziś jeszcze w namiocie masz jego łup drogi.

Myślmy, jak by w nim zmiękczyć można gniew surowy

Przez miłe upominki, przez słodkie namowy».

Na to król: — «Mądry starcze, zawszem prawdę cenił

I wdzięcznie to przyjmuję, żeś mój błąd wymienił.

Precz, ode mnie nikczemne błędu pokrywanie:

Mąż, którego czci Zeus, sam za wojsko stanie.

Jak tego uczcił, srodze zgromiwszy Achiwy!

Ale kiedy zbłądziłem przez gniew popędliwy,

Chcę go znowu mnogimi złagodzić ofiary.

Wymienię je przed wami, oto moje dary:

Dziesięć talentów złota, siedm⁶⁰³ trójnogów czystych⁶⁰⁴,

Dwadzieścia naczyń, koni dwanaście ognistych…

Siedm dziewcząt, zaleconych przemysłem⁶⁰⁵ i ciałem,

Które, gdy podbił Lesbos, dla siebie wybrałem,

Przenoszące⁶⁰⁶ pięknością cały ród niewieści,

A między nimi wzięta Bryzeis się mieści…

To wszystko zaraz weźmie, lecz niech się ukoi.

A jeśli nam pozwolą bogi dobyć Troi, […]

------------------------------------------------------------------------

⁵⁹⁸syn Kreona — Likomedes.

⁵⁹⁹dzidy — dziś popr. forma N.lm: dzidami.

⁶⁰⁰rota — oddział.

⁶⁰¹najcelniejszy (daw.) — najlepszy.

⁶⁰²branka — niewolnica, pojmana na wojnie.

⁶⁰³siedm — dziś popr.: siedem.

⁶⁰⁴trójnogów czystych — tj. niemających dotąd kontaktu z ogniem (trójnogi stosowano do stawiania naczyń nad płomieniem).

⁶⁰⁵przemysł (daw.) — spryt, przemyślność

⁶⁰⁶przenosić (daw.) — przewyższać.



[18.11.2026, Toruń]

17 listopada 2026

ODKURZONE - NAD STAWAMI (1)

 

Nad wodami mętny dym mgławicy uniósł się i natychmiast szarzał, i chociaż do zmroku akurat tyle czasu pozostało, ile do obejścia wszystkich pięciu stawów, jakaś ponura szarość zapanowała nad łąkami, nie pozwalając wciąż jeszcze wysokiemu słońcu toczyć złocisty krążek po półkuli niebios.

Przystanął w tym miejscu, gdzie spokojne wody najmniejszego i najodleglejszego od osiedla stawu, zamkniętego od zachodu szeroką, piaszczystą plażą, odbijały w swej matowej toni olszynowy lasek, ciągnący się wąskim pasem wzdłuż skromnej, wąskiej rzeczki zmierzającej ku miastu.

W październikowe popołudnie ciepło wspominał ten wyludniony zakątek świata, gdzie spędzał swoje dziecięce i młodzieńcze chwile. Mógł zatem swobodnie postawić auto tam, gdzie zechciał, na mokrym, zbitym piasku plaży, w niewielkim oddaleniu tak od brzegu stawu, jak i też od olch dostojnie panujących na wzgórzu nad rzeczką.

Miał tu w pobliżu jedno takie miejsce, w którym odległymi czasy łowił szczupaki i węgorze. Była to niewielka zatoczka wciśnięta pomiędzy szpalery sitowia, do której dochodziło się suchą nogą, gdyż ktoś tam zadbał o to, aby podsypać dróżkę aż po krawędź wodną grubokamienistym żwirem. Jeszcze raz zapragnął popróbować swych sił w wędkarskim rzemiośle, czego już dawno nie czynił, lecz ciągnęło go do tej samotnej przyjemności przebywania w towarzystwie natury i własnych myśli, a także do poprowadzenia rozmów z samym sobą z dala od ludzi.

Miał przygotowane wszystko do tej przynajmniej jednonocnej wyprawy. Jeśli chodzi o połów - dwa wędziska, przynętę, latarkę, stołeczek, ciepłe ubranie na chłodne październikowe noce, kuchenkę gazową i trochę wódki, gdyby nie poskutkowały inne metody rozgrzania.

Przygotowany był również na spędzenie nocy, a zwłaszcza przedświtu w aucie - starym, przestronnym busie, którego największą zaletą było to, że po usunięciu dwóch rzędów siedzeń mógł w nim rozwinąć materac, położyć na nim koce, a i tak zostawało miejsce na bagaż, prowiant, na wciśnięcie wędzisk, na stolik, przy którym mógł w przypadku niepogody przygotować i spożyć posiłek. Ta samowystarczalność i darowany czas były chyba najpiękniejszym prezentem od losu, jaki dostał, i nawet ta mglista szarość panująca nad krainą jego młodości nie zdołała zakłócić dobrego samopoczucia, w jakim się pojawił, dawno tutaj nie widziany. A zagnały go w te miejsce wspomnienia i chęć konfrontacji z nimi rzeczywistego stanu, w jakim obecnie pozostawały stawy, łąki, drzewa zasadzone kiedyś na ich obrzeżach, sięgające aż po dalekie pola i torowisko nieistniejącej już kolei wąskotorowej. Dlatego pierwsze co zrobił, to przechadzka po łąkach, objęcie dłońmi solidnych wysokich brzóz, które sam sadził, dotarcie do prastarych jabłoni, rodzących twarde słodkie kosztele (ze zdziwieniem przekonał się, że staruszki mają jeszcze owoce i poczęstował się nimi), spędzenie kilku w nostalgię ubranych mostków przeciągniętych ponad przewężeniami stawów. Przypomniał sobie ten czas, kiedy któregoś lata postanowił przepłynąć wszystkie stawy wzdłuż, a te dwa trzy większe to nawet opłynął wokoło ich brzegów. Tak, to było co najmniej pięć kilometrów pływania… i nie czuł zmęczenia… nie to, co dzisiaj.

I kiedy wracał w miejsce, gdzie pozostawił auto, mgła nagle uniosła się w przestworza, zabłysło rumiane przedwieczorne słońce, a na niebiesiech pozostały jedynie okruchy chmur, ciągnące się wąską, przerzedzoną smużką na wschodnim skraju horyzontu.

Powoli na ziemię zstępował chłód wieczoru.

- Przecież że połów nie polega na tym, aby koniecznie złapać rybę - powiedział do siebie, zastanawiając się, czy przypadkiem jego głos nie jest niepotrzebnie przez kogoś słyszany, bo nad wodą cichą i spokojną, każdy szept może wzniecić pożar słów, które po tamtej stronie akwenu zapłoną w uszach tych, co słyszeć i słuchać potrafią.

Zapalił latarkę, kierując smugi srebrzystego światła w miejsca, gdzie kąpały się spławiki obu wędzisk. Nie poruszały się; jedynie kołysały łagodnie, wtórując drobnej, niemal niedostrzegalnej, martwej fali. Nie słyszał też dźwięku dzwoneczków przytroczonych do delikatnych i cienkich szpiców wędek, dzwoneczków, których metaliczny pogłos jako pierwszy meldowałby o tym, że jakieś wodne stworzenie zainteresowało się przynętą, opływa ją, zbliża pysk, wreszcie trąca ją i skuszone ruchem, a może i zapachem, połyka wraz z hakiem, ciągnie w głębinę, a żyłka napręża się, a szczytówka wędki staje się napiętym łukiem.

Nic takiego dotąd nie miało miejsca, więc siedział wygodnie na składanym krzesełku, a dłonie ogrzewał ciepłą szklanką, którą przed chwilą zalał herbatą. Opróżniał ją bardzo powoli, gasząc pragnienie gorzką esencją ulubionego napoju.

Przypomniał sobie, że w pobliżu tego łowiska, które teraz zajmował, zlokalizował scenę jednego z pierwszych swoich opowiadań. Chodziło w nim o oddanie tego specyficznego klimatu rodzącej się miłości dwojga młodych ludzi, niepodejrzewających tego, że nagła zmiana pogody zbliży ich do siebie i zatracą się w tym zgoła nieoczekiwanym związku, i niszcząc za sobą mosty uciekną przed ludźmi jak wygnańcy z raju, i ślad wszelki po nich zaginie.

Albo ten fresk opowiadający o ostatniej podróży kolejką wąskotorową - symbolem upadku minionego świata - to opowiadanie umieścił również w scenerii tych okolic, w miejscu gdzie pobliskie łąki odgradza od pól uprawnych torowisko, dzisiaj zarosłe chwastem, wyszabrowane z podkładów, z szyn, po których dawniej przemieszczały się wagony towarowe i podróżne, słowem nastąpił upadek nikomu niepotrzebnego już świata.

Przysypiał z przymkniętymi oczami, a może nie, może gromadził kolejne obrazy, pragnąc z nastaniem dnia zapisać je w notesie ku pamięci; a czynił to ostatnio coraz częściej, gdyż z wiekiem przybywało mu myśli, z którymi często nie dawał sobie rady. Tak wiele ich było, że musiał je porządkować, uwalniać jedne kosztem uwięzienia w pamięci drugich.

I nagle usłyszał jakby szelest, jakby czyjeś kroki, a w każdym razie coś przerwało mu to zamyślenie, w jakie popadł. Być może był to również dźwięk czyjegoś głosu, a może to tylko urojenie lub dźwięczący dowód na to, że znalazł się na krawędzi snu, a ów odgłos właśnie ze snu pochodzi, a nie z tego świata. Tak mocno słuch swój natężył, a wciąż nie odwracał głowy, że posłyszał jakby oddech… wciąż „jakby”, bo niczego nie mógł być pewien. Drżał już z zimna; chłód nocy objął jego nogi, potem szyję i plecy, lecz nie chciał jeszcze powstać, chciał jeszcze raz usłyszeć ten szelest, dźwięk nieznany, poszum oddechu i w pewnej chwili, aby nie wzbudzać w sobie lęku powiedział na głos, co nocą mogłoby się wydawać krzykiem:

- Kto tu jest?

I nie uzyskał odpowiedzi, a kiedy echo jego głosu przepadło bezpowrotnie, topiąc się w zimnej, stojącej wodzie stawu, zdawało mu się, że po wypowiedzeniu tych kilku słów zapadła jeszcze głębsza cisza. On jednak powtórzył zapytanie:

- Kto tu jest?

Dopiero wtedy wstał, obrócił się na pięcie i ujrzał jak z olszynowej gęstwy wypływa rumiany półbochen księżyca, a pomiędzy tym blaskiem a miejscem, w którym stał ukazała się czyjaś postać, szara, niemal grafitowa.

- Zimno mi - usłyszał - bardzo mi zimno.

- Zanim się auto rozgrzeje, okręć się tym - powiedział, rzucając w jej stronę koc.

Chwyciła go i owinęła nim plecy i szyję. Siedząc na wędkarskim krzesełku, pochylona, niemal cała zakryta kocem, którego dwie węższe krawędzie zaciskała kolanami, sprawiała wrażenia niższej, niż nią była w istocie, ot przypominała takie skulone, zamknięte w sobie, zwinięte w kłębek zwierzątko.

- Jak dziecko, zupełnie jak dziecko - mówił do niej powracając z uruchomionego samochodu, którego silnik nabierając temperatury, turkotał teraz coraz równiej.

Podszedł do niej i przeciągnął otwartymi dłońmi po jej plecach, od szyi po biodra. Rozcierał je, nie zachowując należytej delikatności.

- Teraz zadzwoń. Ktoś tam na ciebie czeka i niepokoi się. Masz chyba komórkę? - tłumaczył może nie agresywnym, ale szorstkim głosem.

Skinęła głową bez przekonania, jak gdyby tym nieśmiałym potwierdzeniem chciała choć na chwilę uciszyć mentorski ton głosu, jakim się do niej zwracał. Spodziewając się, że zadzwoni, wrócił do auta, nastawił czajnik z wodą na turystyczną butlę gazową i zrobił kanapkę z żółtym serem. Czekał jeszcze chwilę, aż woda zacznie wrzeć i wtedy zrobi jej gorącej herbaty. Chociaż warkot silnika przewyższał swą mocą każdy głos, to jednak poczuł, bardziej poczuł, niż usłyszał, że dziewczyna rozmawia przez telefon i chyba nawet zobaczył rozbłyski wyświetlacza jej komórki.

- Nad ranem, jak mi Bóg miły, będzie przymrozek, a ona w takiej zwiewnej kurteczce nad wodę się wybrała - mówił do siebie - zupełne szaleństwo.

W końcu zalał wrzątkiem okrągłą torebkę herbaty, dodał do wywaru dwie łyżeczki lejącego się miodu, zamieszał, postawił szklankę z herbatą i talerzyk z kanapką na niewielkiej, okrągłej tacy, i z tym wszystkim poszedł do niej. Przykucnął przy niej i podsunął tacę niemal pod samą jej twarz.

- Najpierw się napij, to najważniejsze - powiedział - rozmawiałaś?

Podniosła z tacy szklankę z herbatą i pociągnęła z niej dwa solidne łyki. Potem zaczęła jeść.

- Dzwoniłam do ciotki. Powiedziałam, że zostałam na noc u koleżanki - odparła.

- Będąc twoją ciotką, nie dawałbym wiary twoim słowom. Ale nic, najważniejsze, że usłyszała twój głos, a burę i tak dostaniesz, tyle że później. Ty wiesz, dziewczyno, że się włóczysz? Nie boisz się włóczyć po nocy?

- Mnie jest wszystko jedno, czy w nocy, czy w dzień - wykrztusiła przełknąwszy kęs bułki z serem.

- Co ty nie powiesz? Wszystko ci jedno?

- Pan nigdy tak nie miał? To znaczy nie włóczył się pan?

- Czasami, ale nigdy w takim letnim wdzianku w październikowe chłodne noce.

- Tak wyszło. Nie słuchałam prognozy pogody.

- Zdaje się, że masz problemy za słuchaniem tego, co do ciebie mówią rozsądne osoby. Nie chcę się wymądrzać, ale to nie był dobry pomysł - skwitował - nie wypijaj do końca herbaty!

Znów oddalił się od niej, wszedł do samochodu i powrócił nad wodę trzymając w prawej dłoni dwa kieliszki wypełnione w trzech czwartych wódką. Zawartość jednego z nich wlał do herbaty, którą piła. […]



[17.11.2026, Toruń]

ZAPISKI EMIGRANTA (1437 - 1438)

 

1437.

Liczba postów tego bloga osiągnie wkrótce 4800; nie liczę już poprzednich blogów. Czasami lubię zaglądać do tych starszych, pisanych przed 8 – 12 lat temu. Nie oceniam ich najlepiej. Zwykle dotyczy to tekstów odnoszących się do bieżących podówczas sytuacji w kraju. Jeśli natomiast chodzi o moje próbki literackie… z tym jest nieco lepiej, choć dostrzegam błędy, niedopowiedzenia, literówki. Właściwie, o czym już pisałem kiedyś, kawiarenka miała być blogiem, w którym będę opowiadał o wymyślonych przyjaciołach, a miejscem akcji uczyniłem małe miasteczko i przylegające do niego wioski, zaś centrum fabuły była kawiarenka prowadzona przez Kawiarennika, później także przez jego żonę, i w tejże kawiarence odbywały się urocze spotkania z udziałem radcy Kracha, mecenasa Szydełki i wielu innych przyjaciół. Fabuła była dosyć naiwna i wyrażała moją postawę wobec życia. Celem opowieści miało być uświadomienie potencjalnym czytelnikom, że do osiągnięcia stanu szczęścia, tego osobistego i społecznego tak niewiele potrzeba. W tekstach tych brakowało ludzi złych, niecnych egoistów; byli natomiast tacy, co to jeśli nawet mieli swoje odrębne zdanie na różne tematy, potrafili docenić zdanie innych, a czasami wręcz przyłączali się do tych drugich. Kawiarenka miała byś odskocznią od negatywnych relacji międzyludzkich, których, jak sądzę, z każdym rokiem przybywało. Kulminacja tych negatywnych związków miała miejsce z początkiem i w czasach rządów pisu. Tak ogromna różnica ujawniła się między moim spokojnym, przytulnym, radosnym niejednokrotnie, światem opowiadań a pisowską rzeczywistością kreującą ludzi podłych, kłamców i złodziei, że w pewnym momencie nie wytrzymałem i zaprzestałem pisania słodkich, przyznaję, opowiadań… ów kontrast wygląda tak, jakbym przeniósł grę w piłkę nożną na księżyc.

Kawiarenka zatem upadła. Próbowałem ją odtworzyć – nic z tego… prawdopodobnie drugi raz nie wchodzi się do tej samej rzeki.


1438.

Przeglądając moje blogowe archiwalia, natknąłem się na kilka opowiadań zatytułowanych „Nad stawami”. Ciekawe, że spodobały mi się, poza tym, że to publikowane w odcinkach dłuższe opowiadanie nie zostało skończone – to moja wada, sporo tekstów mam niedokończonych. Zrobiłem bardzo drobne korekty i postanowiłem wskrzesić to, co udało mi się napisać nad stawami. Być może postaram się doprowadzić to opowiadanie do końca, oby pomyślnego… ale mam pewien problem… prawdopodobnie nie potrafię już tak pisać jak dawniej, może z tego powodu, że brak mi czasu, ale też dlatego, że coraz częściej niedomagam – moje ręce stały się ociężałe, a i mózg się zestarzał…



[17.11.2026, Toruń]

16 listopada 2026

ZAPISKI EMIRANTA (1435 - 1436)

 

1435.

Bardzo rzadko angażuję się na blogu w spory polityczne, gdyż dzięki tak zwanej prawicy i prezydentowi-kibolowi musiałbym zniżyć się do poziomu szamba. Nie komentuję więc decyzji Batyra i kompletnie nie dziwią mi liczne veta uzurpatora, w tym to ostatnie dotyczące ścigania przestępców internetowych. Wszak osoba prezydencka wywodzi się z kręgów kibolskich, gdzie występuje bandyckie prawo siły, a zatem ochrona przestępców internetowych, a także prawicowych siewców mowy nienawiści są na rękę Nawrockiemu, który sam takie metody stosuje.


1436.

Na facebooku interesuje mnie kilka tematów, a głównie: malarstwo, Czechy, zabytki, muzyka klasyczna i zwierzęta. Ponieważ jestem, może przesadnie, wrażliwy na kłamstwo w internecie, zwróciłem uwagę, że na stronie / grupie facebookowej „Rembrandt van Rijn” pojawiają się produkty AI nawiązujące do malarstwa tego znakomitego holenderskiego malarza, ale ponieważ interesuję się sztuką, stosunkowo łatwo przychodzi mi konfrontować rzeczywistą reprodukcję z obrazem wytworzonym przez sztuczną inteligencję. Kilkukrotnie zwracałem uwagę administratorowi tej grupy i jednocześnie temu, kto rozpowszechnia fałszywki, że okłamuje użytkowników. Były to działania nieskuteczne i w związku z tym postanowiłem zgłosić administratorom facebooka fakt oszustwa. Kogo tam facebook mianuje administratorami? Otrzymałem odpowiedź, że zgłoszone fałszerstwo spełnia standardy społeczności fb i nie będzie reakcji na moje zgłoszenie. Odpowiedź na poziomie niepełnej szkoły podstawowej albo co najwyżej bota zaintrygowała mnie, bo okazało się, że do standardów fb. należy m.in. opieranie się na kłamstwie. W odpowiedzi, jaką przecież otrzymałem, znalazło się też pouczenie, że mogę sobie zablokować tamtą grupę, czyli administratorzy uważają, że przestępstwa nie będzie, kiedy zamknę oczy.

Mniej więcej w tym samym czasie, dosyć niespodziewanie, otrzymałem od pewnogo kolesia informację, że gotów mnie „puknąć” z broni palnej, a jak zapewniał, ma pozwolenie na broń, więc nie będzie miał z tym kłopotu. Trudno mi powiedzieć, czy przestraszyłem się jego groźby; podejrzewam, że gość raczej nie ma wszystkich klepek w głowie, bo na moją reakcję odnośnie wyrażonej przez niego groźby pod moim adresem, nazwał mnie lewakiem, dodając, że morderca – zamachowiec z Krakowa brał przykład z lewaków. W tej sytuacji, widząc, że nie dojdę z nim do porozumienia, zakończyłem tę miłą rozmowę, blokując potencjalnego mordercę. Dodam, że nie zgłosiłem tego gościa do administratorów facebooka, bo mogłoby się okazać, że groźby karalne wchodzą w skład społecznościowych standardów tego portalu.

Tak sobie myślę, że może gdyby Batyr nie zawetował tej ustawy o przeciwdziałaniu nienawiści w internecie, pewnie miałbym szansę upupić rzeczonego właściciela broni.



[16.11.2026, Toruń]

15 listopada 2026

BOGOWIE OLIMPIJSCY - ARTEMIS (DIANA)

 

Artemis była bliźnią siostrą Apollina. Równie jak on piękna, nie pomyślała jednak o małżeństwie i została na zawsze dziewicą, jak Atena. Dawano jej przydomek Czystej i wiedziano powszechnie, że nie pozwala nawet spojrzeć na siebie mężczyznom, o czym najboleśniej przekonał się młody Aktajon (Akteon).

Był to zapamiętały myśliwy, przez co mógł był stać się miłym bogini, która tak bardzo kochała łowy. Zgubiła go jednak własna nieostrożność. Pewnego dnia, jak zwykle, od świtu uganiał ze sforą psów po lasach i górach. Ptaki uciekały przed nim, a on je dosięgał w locie pierzastą strzałą; ukryte w kniei zwierzęta wypłaszał niechybnym oszczepem. W samo południe stanął nad brzegiem strumienia leśnego. Schowany w krzakach, mógł widzieć niepostrzeżony, jak bogini Artemis kąpie się wraz z towarzyszkami. Posunął się krok dalej i trzask suchej gałązki go zdradził. Bogini go dostrzegła. Jakby żartem prysnęła nań wodą; natychmiast Akteon zmienił się w jelenia. Nie wiedział teraz biedny myśliwy, co począć: czy wracać do domu, czy ukrywać się w lasach. W chwili gdy się tak wahał, własne ogary go wytropiły. Uciekał. Chciał krzyknąć swym wiernym psom: “To ja, Akteon. Czyż nie poznajecie swego pana?" Ale dźwięki, które wydawał, nie układały się w ludzkie słowa. W końcu zaplątał się wśród gałęzi, psy go dopadły i rozszarpały. Tragedię ostatnich chwil Akteona oddał Bolesław Leśmian w następującym fragmencie:

Powieść o Akteonie: wiosna szumi w borze.

Podpatrzył w blask boginię, skąpaną w jeziorze.

Za karę go w jelenia przedzierzgnęła mściwie.

Pokrwawiła się wieczność o leśne igliwie!...

Psy go własne opadły, szarpiąc, jak zwierzynę!

Wpośród godzin istnienia miał taką godzinę!...

Próżno bronił obcego, które boli, ciała!

Śmierć go, psami poszczuwszy, z jeleniem zrównała...

Próżno wzywał na pomoc dawnych towarzyszy.

Nasłuchując ich kroków na pobrzeżach ciszy!

Nikt nie poznał po głosie i po znoju rany,

Że to człowiek - nie jeleń! Duch - upolowany!

Artemis była prawdziwą królową lasów. W wysoko podpiętej sukni, w mocnych sandałach, silnymi rzemieniami dookoła nóg uwiązanych, uzbrojona w łuk lub w oszczep, biegła, otoczona zgrają psów, na czele białego orszaku nimf, swych towarzyszek. Chwytało się jelenie, którym rogi zaplątały się w gąszczu; zastawiało się sidła na zające; czatowało w dziuplach wielkich drzew na ociężałe dziki. Pachnący chłód lasu, przelotny skwar otwartej polany, szumiąca świeżość potoków! Rozkładało się ognisko z chrustu i zeszłorocznych liści. Słup gryzącego dymu wikła się wśród ciemnych konarów. Pieczone na oszczepie mięso rogacza ma smak wyborny, gdy się nic nie jadło od rana. Ambrozja, którą podają w niebie, jest mdła, a nektar nie może się równać z wodą źródlaną! A pod wieczór, jeśli księżyc świeci, wszystkie biorą się za ręce i tańczą do późnej nocy. Albo prowadzi je Artemis wiadomymi ścieżkami na szczyt Parnasu, gdzie brat Apollo gra na cytrze i muzy śpiewają. Krzepki, rozkoszny sen obejmuje utrudzone ciało, które z jego uścisku wydobywa różowy pocałunek jutrzenki.

Lecz lud na Peloponezie czcił Artemidę jako boginię płodności i śmierci zarazem. Jej poświęcone były źródła, rzeki i moczary, bo dają urodzaj ziemi, a imię jej sławiono i wśród uprawnych niw w dolinach, i wśród lasów na wyniosłościach Tajgetu. Użyczała bowiem błogosławieństwa i roślinom, i zwierzętom, i dzieciom, które polecano jej opiece, i matki wspierała przy porodzie. W Sparcie corocznie przed jej ołtarzem ćwiczono chłopców, tak żeby krew tryskała na posąg bogini. Była to pamiątka jeszcze z tych czasów, kiedy Artemidzie, jako bogini śmierci, składano krwawe ofiary z ludzi. Mieszkańcy Taurydy (dzisiejszego Krymu) prawdopodobnie w czasach historycznych zabijali jej w ofierze schwytanych na wybrzeżu cudzoziemców.

Podobnie jak Apollo, była Artemida dobroczynną boginią. Modlono się do niej o zdrowie drogich osób. Na jej pachnących ołtarzach dziewice składały pukle włosów, a panny młode w dzień ślubu ofiarowywały jej zabawki dziecinne. Czytamy taką modlitwę dziękczynną:

“Przepaskę o pięknych frędzlach i tunikę złożył Attis u wrót twej świątyni, bogini młodych dziewic, córko Latony, albowiem sprawiłaś, że dziecko jego przyszło na świat całe i zdrowe". Pewien rybak wołał ku niej: “Ja, Monis, rybak, daję ci, Artemido, rybę smażoną.

Dla ciebie tę czarę napełniłem po brzegi czystym winem i dla ciebie ułamałem kęs czerstwego chleba: ofiara uboga, lecz z głębi pobożnego serca dana. W zamian za to spraw, iżby sieci moje zawsze były pełne ryb". Inni prosili ją o obronę przed złodziejami, obiecując ofiarę z kozy; podróżny, wracając z wędrówki, zawieszał na drzewie, w gaju Artemidy, kapelusz na znak wdzięczności za powrót szczęśliwy. A w jej świątyni na Delos opowiadano takie zdarzenie. Zjawił się tam pewien młodzieniec imieniem Akontios i ujrzał piękną pannę imieniem Kydippe. Zakochał się w niej od razu, a znając stare prawa tej świątyni wziął jabłko i napisał na nim te słowa: “Przysięgam na świątynię Artemidy, że wyjdę za Akontiosa". I rzucił jabłko pod nogi dziewczyny. Był to podstęp. Kydippe podniosła jabłko, a przeczytawszy głośno napis, odrzuciła je nadąsana. Lecz sama o tym nie wiedząc związała się przysięgą. Po wielu oporach i przygodach musiała w końcu poślubić Akontiosa i była z nim szczęśliwa. Tak czysta bogini czuwała nad świętością przysiąg, a znając serca ludzkie lepiej, niż sami ludzie je znają, kojarzyła błogosławione małżeństwa.

Zwyczajnie wyobrażano Artemidę jako łowczynię w krótkiej, niedbale przepasanej szacie; nogi i ręce nagie; na plecach kołczan, w ręku łuk. We włosach błyszczał diadem w kształcie półksiężyca. W Efezie natomiast, na wybrzeżu Azji Mniejszej, stała świątynia pod wezwaniem Artemidy, którą tam przedstawiano zupełnie inaczej: jako matkę wszego stworzenia, o stu piersiach. Nie była to Artemida, lecz bóstwo azjatyckie, którego kult Grecy tam mieszkający przejęli od sąsiadów i przemianowali je nazwą rodzimą.

W Atenach, w Epidauros i na wyspie Delos nosiła Artemis przydomek Hekate (W dalgodząca), przez co utożsamiono ją z boginią czczoną pod tym imieniem w Azji Mniejszej. Ową Hekate pojmowano jako boginię śmierci, która chodzi po grobach, zjawia się w upiornej postaci w noce księżycowe na rozstajnych drogach, w otoczeniu duchów i psów. Aby ją nubłagać, wynoszono jej na rozdroża resztki ofiar składanych umarłym. Była boginią czarów i czarownice wzywały jej pomocy do swych ciemnych praktyk. W najdawniejszych czasach przedstawiano ją jako dojrzałą niewiastę, całkowicie ubraną, z dwiema pochodniami w ręku.

Około zaś połowy V wieku przed n. e. rzeźbiarz Alkamenes wykonał jej posąg, na którym boginię przedstawiały trzy kobiece postacie tyłem do siebie zwrócone; w rękach trzymały pochodnie i dzbanki. Często na gemmach spotykamy tę dziwną sześcioramienną boginię, otoczoną wężami, zgoła niepodobną do bogów greckich, a przypominającą raczej bóstwa indyjskie.

Lecz bogowie greccy dziwnie się zmieniają zależnie od czasu i miejsca. Któż by rozpoznał to groźne bóstwo straszące po rozstajach w owej wzniosłej postaci, jaką opiewa najstarszy po Homerze poeta grecki, Hezjod? Jego Hekate, córka Persesa i Asterii, w samym swoim rodzie jest jakby gwiaździsta. Umiłowana przez bogów, faworytka Dzeusa, któremu piastowała dzieci, jest łaskawa dla ludzi: zsyła bogactwo, siłę i sławę, osłania żołnierzy w bitwach i żeglarzy na morzu, czuwa nad sprawiedliwością w sądach i prowadzi zawodników do zwycięskiej mety. Przy każdej ofierze wzywano jej imienia.



[15.11.2026, Toruń]

BOLESŁAW PRUS - LALKA - TOM I (22)

 R. VIII MEDYTACJE cd

[…] i o tyle tylko, o ile było mu to potrzebnym do studiów etnograficznych²⁰⁰; przyjaciołom zaś swoim raz na zawsze dał jedną receptę: „Używaj wszystkich środków, od najmniejszej dozy oleju do największej dozy strychniny, a coś ci z tego pomoże, nawet na — nosaciznę.” Gdy Wokulski zadzwonił do mieszkania lekarza, ten właśnie był zajęty gatunkowaniem włosów rozmaitych osobników rasy słowiańskiej, germańskiej i semickiej i przy pomocy mikroskopu mierzył dłuższe i krótsze średnice ich przekrojów.

— A, jesteś?… — rzekł do Wokulskiego odwracając głowę. — Nałóż sobie fajkę, jeżeli chcesz, i kładź się na kanapie, jeżeli się zmieścisz.

Gość zapalił fajkę i położył się, jak mu kazano, doktór robił swoje. Przez pewien czas obaj milczeli, wreszcie odezwał się Wokulski:

— Powiedz mi: czy medycyna zna taki stan umysłu, w którym człowiekowi wydaje się, że jego rozproszone dotychczas wiadomości i… uczucia złączyły się jakby w jeden organizm?

— Owszem. Przy ciągłej pracy umysłowej i dobrym odżywianiu mogą wytworzyć się w mózgu nowe komórki albo — skojarzyć się między sobą dawne. No i wówczas z rozmaitych departamentów²⁰¹ mózgu i z rozmaitych dziedzin wiedzy tworzy się jedna całość.

— A co znaczy taki stan umysłu, w którym człowiek obojętnieje dla śmierci, ale za to poczyna tęsknić do legend o życiu wiecznym?…

— Obojętność dla śmierci — odpowiedział doktór — lest cechą umysłów dojrzałych, a pociąg do życia wiecznego — zapowiedzią nadchodzącej starości.

Znowu umilkli. Gość palił fajkę, gospodarz kręcił się nad mikroskopem.

— Czy myślisz — spytał Wokulski — że można… kochać kobietę w sposób idealny, nie pożądając jej?

— Naturalnie. Jest to jedna z masek, w którą lubi przebierać się instynkt utrwalenia gatunku.

— Instynkt — gatunek — instynkt utrwalenia czegoś i — utrwalenie gatunku!… — powtórzył Wokulski. — Trzy wyrazy, a cztery głupstwa.

— Zrób szóste — odpowiedział doktór nie odejmując oka od szkła — i ożeń się.

— Szóste?… — rzekł Wokulski podnosząc się na kanapie. — A gdzież piąte?

— Piąte już zrobiłeś: zakochałeś się.

— Ja?… W moim wieku?…

— Czterdzieści pięć lat — to epoka ostatniej miłości, najgorszej— odpowiedział doktór.

— Znawcy mówią, że pierwsza miłość jest najgorsza — szepnął Wokulski.

— Nieprawda. Po pierwszej czeka cię sto innych, ale po setnej pierwszej — już nic. Żeń się; jedyny to ratunek na twoją chorobę.

— Dlaczegożeś ty się nie ożenił?

— Bo mi narzeczona umarła — odpowiedział doktór pochyliwszy się na tył fotelu i patrząc w sufit. — Więc zrobiłem, com mógł: otrułem się chloroformem. Było to na prowincji. Ale Bóg zesłał dobrego kolegę, który wysadził drzwi i uratował mnie. Najpodlejszy rodzaj miłosierdzia!… Ja zapłaciłem za drzwi zepsute, a kolega odziedziczył moją praktykę ogłosiwszy, żem wariat…

Znowu wrócił do włosów i mikroskopu.

— A jaki z tego sens moralny dla ostatniej miłości? — spytał Wokulski.

— Ten, że samobójcom nie należy przeszkadzać — odpowiedział doktór.

Wokulski poleżał jeszcze z kwadrans, potem podniósł się, postawił w kącie fajkę i schyliwszy się nad doktorem ucałował go.

— Bywaj zdrów, Michale.

Doktór zerwał się od stołu.

— No?…

— Wyjeżdżam do Bułgarii

— Po co? [...]

---------------------------------------------------------------------------

²⁰⁰studia etnograficzne — zainteresowania Szumana zbliżają się raczej do antropologii.

²⁰¹departamenty — tu: w znaczeniu części.

--------------------------------------------------------------------------

[...]

— Zostanę wojskowym dostawcą. Muszę zrobić duży majątek!… — odparł Wokulski.

— Albo?…

— Albo… nie wrócę.

Doktór popatrzył mu w oczy i mocno ścisnął go za rękę.

— Sit tibi terra levis²⁰² — rzekł spokojnie. Odprowadził go do drzwi i znowu wziął

się do swojej roboty.

Już Wokulski był na schodach, gdy doktór wybiegł za nim i zawołał wychylając się

przez poręcz:

— Gdybyś jednak wrócił, nie zapomnij przywieźć mi włosów: bułgarskich, tureckich

i tak dalej, od obu płci. Tylko pamiętaj: w oddzielnych pakietach z notatkami. Wiesz

przecie, jak to robić…

…Wokulski ocknął się z tych dawnych wspomnień. Nie ma doktora ani jego mieszkania i nawet ich od dziesięciu miesięcy nie widział. Tu jest błotnista ulica Radna, tam Browarna. Na górze spoza nagich drzew wyglądają żółte gmachy uniwersyteckie; na dole parterowe domki, puste place i parkany, a niżej — Wisła. Obok niego stał jakiś człowiek w wypłowiałej kapocie z rudawym zarostem. Zdjął czapkę i pocałował Wokulskiego w rękę. Wokulski przypatrzył mu się uważniej.

— Wysocki?… — rzekł. — Co ty tu robisz?

— Tu mieszkamy, wielmożny panie, w tym domu — odpowiedział człowiek wskazując na niską lepiankę.

— Dlaczego nie przyjeżdżasz po transporta²⁰³? — pytał Wokulski.

— Czym przyjadę, panie, kiedy jeszcze na Nowy Rok koń mi padł.

— Cóż robisz?

— A ot tak — razem nic. Zimowaliśmy u brata, co jest dróżnikiem na Wiedeńskiej Kolei²⁰⁴. Ale i jemu bieda, bo go ze Skierniewic²⁰⁵ przenieśli pod Częstochowę. W Skierniewicach ma trzy morgi²⁰⁶ i żył jak bogacz, a dzisiaj i on kiepski, i grunt wynędznieje bez dozoru.

— No, a z wami co teraz?

— Kobieta niby trochę pierze, ale takim, co nie bardzo mają czym płacić, a ja — ot tak… Marniejemy, panie… nie pierwsi i nie ostatni. Jeszcze póki wielkiego postu, to człowiek krzepi się mówiący²⁰⁷: dzisiaj pościsz za dusze zmarłe, jutro na pamiątkę, że Chrystus Pan nic nie jadł, pojutrze, na intencję, ażeby Bóg złe odmienił. Zaś po świętach nie będzie nawet sposobu i dzieciom wytłomaczyć, na jaką intencję nie jedzą… Ale i wielmożny pan coś markotnie wygląda? Taki już widać czas nastał, że wszyscy muszą zginąć — westchnął ubogi człowiek.

Wokulski zamyślił się.

— Komorne wasze zapłacone? — spytał.

— Nawet nie ma, panie, co płacić, bo nas i tak wypędzą.

— A dlaczego nie przyszedłeś do sklepu, do pana Rzeckiego? — spytał Wokulski.

— Nie śmiałem, panie. Koń odszedł, wóz u Żyda, kubrak na mnie jak na dziadzie… Z czymże było przyjść i jeszcze ludziom głowę zaprzątać?…

Wokulski wydobył portmonetkę.

— Masz tu — rzekł — dziesięć rubli na święta. Jutro w południe przyjdziesz do sklepu i dostaniesz kartkę na Pragę. Tam u handlarza wybierzesz sobie konia, a po świętach przyjeżdżaj do roboty. U mnie zarobisz ze trzy ruble na dzień, więc dług spłacisz łatwo. Zresztą dasz sobie radę.

Ubogi człowiek dotknąwszy pieniędzy zaczął się trząść. [...]

-------------------------------------------------------------------------------

²⁰²Sit tibi terra levis (łac.) — niech ci ziemia lekką będzie.

²⁰³transporta — dziś: transporty, towary do przewiezienia.

²⁰⁴Kolej Wiedeńska — linia kolejowa Warszawa—Skierniewice—Koluszki—Piotrków—Częstochowa— Dąbrowa Górnicza na Kraków i Wiedeń, najdawniejsza w Królestwie Kongresowym, zbudowana w latach 1818-1838

²⁰⁵Skierniewice — miasto powiatowe i węzeł kolejowy, 66 km na południowy zachód od Warszawy.

²⁰⁶mórg — miara powierzchni: mórg polski — ok. 55 arów.

²⁰⁷człowiek krzepi się mówiący — dawna forma imiesłowowa; dziś: człowiek krzepi się mówiąc.

----------------------------------------------------------------------------

[…] Uważnie słuchał Wokulskiego, a łzy spływały mu po wychudzonej twarzy.

— Czy panu powiedział kto — zapytał po chwili — że z nami jest… ot tak?… Bo już nam ktoś — dodał szeptem — przysyłał siostrę miłosierdzia, będzie z miesiąc. Mówiła, że muszę być ladaco, i dała nam kartkę na pud²⁰⁸ węgla z Żelaznej²⁰⁹ ulicy. Czy może pan tak sam z siebie?…

— Idź do domu, a jutro bądź w sklepie — odparł Wokulski.

— Idę, panie — odpowiedział człowiek kłaniając się do ziemi.

Odszedł, lecz przystawał na drodze; widocznie rozmyślał nad niespodziewanym szczęściem.

W tej chwili Wokulskiego tknęło szczególne przeczucie.

— Wysocki!… — zawołał. — A twemu bratu jak na imię?

— Kasper — odpowiedział człowiek wracając pędem.

— Przy jakiej mieszka stacji?

— Przy Częstochowie, panie.

— Idź do domu. Może Kaspra przeniosą do Skierniewic.

Ale ten zamiast iść, zbliżył się.

— Przepraszam, wielmożny panie — rzekł nieśmiało — ale jak mnie kto zaczepi: skąd mam tyle pieniędzy?…

— Powiedz, że na rachunek wziąłeś ode mnie.

— Rozumiem, panie… Bóg… niech Bóg…

Ale Wokulski już nie słuchał; szedł w stronę Wisły myśląc: „Jakże oni szczęśliwi, ci wszyscy, w których tylko głód wywołuje apatię, a jedynym cierpieniem jest zimno. I jak łatwo ich uszczęśliwić!… Nawet moim skromnym majątkiem mógłbym wydźwignąć parę tysięcy rodzin. Nieprawdopodobne, a przecież — tak jest.” Wokulski doszedł do brzegu Wisły i zdumiał się. Na kilkumorgowej²¹⁰ przestrzeni wznosił się tu pagórek najobrzydliwszych śmieci, cuchnących, nieomal ruszających się pod słońcem, a o kilkadziesiąt kroków dalej leżały zbiorniki wody, którą piła Warszawa.

„O, tutaj — myślał — jest ognisko wszelkiej zarazy. Co człowiek dziś wyrzuci ze swego mieszkania, jutro wypije; później przenosi się na Powązki²¹¹ i z drugiej znowu strony miasta razi bliźnich pozostałych przy życiu. Bulwar tutaj, kanały i woda źródlana na górze i — można by ocalić rokrocznie kilka tysięcy ludzi od śmierci, a kilkadziesiąt tysięcy od chorób… Niewielka praca, a zysk nieobliczony; natura umie wynagradzać.” Na stoku i w szczelinach obmierzłego wzgórza spostrzegł niby postacie ludzkie. Było tu kilku drzemiących na słońcu pijaków czy złodziei, dwie śmieciarki i jedna kochająca się para, złożona z trędowatej kobiety i suchotniczego mężczyzny, który nie miał nosa. Zdawało się, że to nie ludzie, ale widma ukrytych tutaj chorób, które odziały się w wykopane w tym miejscu szmaty. Wszystkie te indywidua zwietrzyły obcego człowieka; nawet śpiący podnieśli głowy i z wyrazem zdziczałych psów przypatrywali się gościowi. Wokulski uśmiechnął się. „Gdybym tu przyszedł w nocy, na pewno wyleczyliby mnie z melancholii. Jutro już spoczywałbym pod tymi śmieciami, które — wreszcie — są tak wygodnym grobem jak każdy inny. Na górze zrobiłby się wrzask, ścigano by i wyklinano tych poczciwców, a oni — może wyświadczyliby mi łaskę.

O, bo nie znają, w snach mogilnych

Drzemiący, ciężkich trosk żywota,

I duch się ich już nie szamota

W pragnieniach — tęsknych a bezsilnych‥

Ależ ja zaczynam być naprawdę sentymentalny?… muszę mieć nerwy dobrze rozbite. [...]

---------------------------------------------------------------------------

²⁰⁸pud — rosyjska jednostka wagi, ok. 16 kg.

²⁰⁹ulica Żelazna — w zachodniej części Warszawy (w czasie wojny poważnie zniszczona).

²¹⁰kilkumorgowa — od: morga, miara powierzchni ziemi, wynosząca 0,56 ha.

²¹¹Powązki — w północno–zachodniej części Warszawy; dzielnica cmentarzy (największy i najstarszy z nich — cmentarz katolicki, założony w 1791). W latach 1877–1881 śmiertelność wynosiła w Warszawie 36,8%; a po wybudowaniu wodociągów i kanalizacji spadła do 19,5%.





[15.11.2026, Toruń]