PIEŚŃ XII
(Krąg VII. Koło
I. Zbrodniarze przeciw innym; centaurowie, Chiron, Attyla i inni
tyrani
i mordercy.)
Miejsce przechodu¹⁷¹,
brzeg ze ścianą ściętą
I to, co jeszcze na
przechodzie było¹⁷²,
Ze wstrętem wszelki
wzrok by odwróciło.
Taki jest widok
zwaliska przy Trento¹⁷³,
Co na Adygę stoczyło
się z góry,
Trzęsieniem ziemi
lub z braku podpory
Brzeg spadający
środkiem skał wyłomu
Z wierzchu zejść na
dół nie radził nikomu,
Tak był okropnie
stromy i wysoki;
A na wierzchołku
rozwartej opoki,
Sromota Krety, leżał
rozciągnięty
Potwór z kłamanej
cielicy poczęty¹⁷⁴.
A gdy nas ujrzał, to
sam siebie kąsał,
Jak ten, co gniewem
wściekle się rozdąsał.
Mędrzec doń
krzyknął: «Może ci się roi,
Że tu przed tobą
wódz ateński stoi,
Który tam wyżej
strzaskał ci paszczękę?
Patrz, on nie idzie
za radą twej siostry,
Tylko przychodzi
widzieć twoją mękę».
--------------------------------------------------------------------------------
¹⁷¹przechód —
przejście.
¹⁷²Miejsce
przechodu (…) i to, co jeszcze na przechodzie było — Tu nawiasem
wspomina poeta Minotaura.
¹⁷³Taki jest
widok zwaliska przy Trento — Mowa tu o usunięciu się góry Barco
nad brzegiem Adygi, pomiędzy Weroną i Trydentem (Trento).
¹⁷⁴Sromota
Krety, (…) potwór z kłamanej cielicy poczęty — Pazyfae, żona
Minosa, króla Krety, zapalona zwierzęcą chucią do byka, wdziawszy
na się skórę krowią, przynęciła byka do siebie. Z tej potwornej
spółki poczęty był Minotaur, mający kształt pół człowieka,
pół byka; potwór, który dawanych jemu z miasta Aten na ofiarę
siedem dziewic i siedmiu chłopców pożerał. Tezeusz zabił
Minotaura za pomocą Ariadny, córki Minosa i Pazyfae
(dlatego poniżej:
„twej siostry”). W tym fantastycznym obrazie Minotaura
przedstawia poeta symbol trojakiego rodzaju gwałtu: przeciw Bogu
przez swoje potworne urodzenie; przeciw bliźniemu przez nieludzki
haracz ateński i przeciw sobie samemu przez kąsanie samego siebie.
--------------------------------------------------------------------------------
Jak byk, gdy postrzał
uwięźnie w nim ostry,
Skacze, unosząc
żelazo utkwione,
Tak Minotaurus
uskoczył na stronę.
A mistrz zakrzyknął:
«Nim tego potworu
Gniew się wytrawi,
wejdź w szyję otworu».
I drogę sami robiąc
gardłem jaru,
Szliśmy przez głazy,
kamienie i progi;
Głazy naciskiem
nowego ciężaru
Z trzaskiem spod
mojej toczyły się nogi.
A mistrz tak mówił,
gdy idąc, marzyłem:
«Ty może marzysz o
tych skał ruinie,
Strzeżonej przez
złość gorszą niż w gadzinie,
A którą gromem słów
moich zgłuszyłem.
Chcę, abyś wiedział,
gdy ostatnim razem
Zszedłem do piekieł
za wróżki rozkazem,
Skała ta jeszcze w
jednej była bryle;
Niewiele przedtem
(jeśli się nie mylę).
Gdy zstąpił z nieba
ten, który Disowi
Wziął wielką
zdobycz¹⁷⁵! Strach był w piekle całem,
Trzęsła się do dna
ta otchłań głęboka;
Czy świat miłością
zadrżał, pomyślałem,
Przez którą, jeśli
wierzyć, co Grek gadał¹⁷⁶,
Po wiele razy świat
w chaos odpadał?
Wtenczas runęła ta
stara opoka!
Spójrz, oto rzeka
krwi!» Mistrz dalej mówi:
«W której się
warzy wrzucony w jej brody¹⁷⁷,
Kto przez gwałt
drugim przyczyną był szkody».
Ślepa chciwości!
bezrozumny gniewie¹⁷⁸!
Krótkie nam życie
paląc jak
zarzewie,
W takie na wieki
rzucacie nas wody!
Widziałem fosę, jak
łuk zakrzywiona
Dolinę w krzywe
objęła
ramiona;
A między fosą i
pomiędzy skałą,
Jeden za drugim
uzbrojony
strzałą,
Biegły centaury jak
niegdyś na łowy.
Gdy nas zobaczył ten
orszak myśliwy,
Wstrzymał się,
patrzym, aż wprost ku nam leci,
Z łukiem napiętym
jeden,
drugi, trzeci;
Jeden z nich z dala
krzyczał tymi słowy:
Na jakie
wasze skazane tu życie
Cierpienia? mówcie,
bo jeśli
milczycie,
Wypuszczę strzałę
na was». A mistrz mówi:
«Naszą odpowiedź
damy Chironowi:
Na twe nieszczęście
zawsześ był zbyt żywy«
Potem mnie trącił i
rzekł słodkim tonem:
--------------------------------------------------------------------------------
¹⁷⁵Gdy zstąpił
z nieba ten, który Disowi Wziął wielką zdobycz — Wzmianka tu
jest
o trzęsieniu ziemi przy śmierci krzyżowej
Chrystusa Pana i zstąpieniu jego
do piekła.
¹⁷⁶jeśli
wierzyć, co Grek gadał — Empedokles nauczał, że świat powstał
z czterech żywiołów, które przez trzy pierwotne siły: miłość,
nienawiść i przypadek, stworzone były. Miłość według jego
nauki wiąże jednorodne,
a nienawiść pociąga różnorodne ciała do siebie; przez co świat
widzialny i wszystkie rozmaite jego
zjawiska
powstają.
Bez tej
nienawiści, przez wpływ tylko jednej
miłości ziemia straciłaby swój
kształt pierwotny i na
nowo odpadłaby w
chaos. Wirgiliusz obecny temu powszechnemu trzęsieniu ziemi,
przypomniał sobie w chwili naukę Empedoklesa.
¹⁷⁷rzeka krwi
(…) w której się warzy (…) kto przez gwałt drugim przyczyną
był szkody — Krwi rzeka miejscem
jest
kary wszystkich gwałtowników.
¹⁷⁸Ślepa
chciwości! bezrozumny gniewie — W piątym kręgu widzieliśmy karę
gniewu pochodzącego z niepowściągliwości: tu mowa jest
o tych, którzy przez ślepą namiętność z rozmysłu dopuścili
się gwałtu.
---------------------------------------------------------------------------------
«Oto jest
Nessus, doradca nieszczery¹⁷⁹,
Który dla pięknej
umarł Dejaniry
I sam swej
śmierci pomścił się¹⁸⁰ przed zgonem.
Pośrodku z czołem
na pierś pochylonem,
Patrz, stoi wielki
Chiron, mistrz Achilla¹⁸¹,
Trzeci, to Folus, co
był zły jak
żmija¹⁸²
Mnóstwo ich biega
wokoło tej
fosy,
A każdy strzałą w
lot ducha przebija,
Jeśli z krwi który
więcej
się wychyla,
Niż grzech pozwala
wypłynąć z tej
wody».
Gdy nasze kroki do
nich się zbliżały,
Chiron ująwszy
za głownię od strzały
I przyłożywszy do
kudłatej
brody,
W takim sposobie
rozczesał jej
włosy,
Że odkrył wargi
wielkiej
gęby swojej
I rzekł: «Widzicież,
towarzysze moi?
Ten drugi z tyłu,
czego tknie, porusza,
Tak ciężkiej
stopy nie ma zmarłych dusza!».
Mistrz do potwora
zbliżywszy się rączo,
Ku piersiom, gdzie
się dwie natury łączą¹⁸³,
Tak rzekł: «On
żyje,
przez daną mi władzę
Po ciemnych kręgach
ja
go sam prowadzę.
Wkładając
na mnie obowiązek nowy,
Wodzić żywego przez
świat zagrobowy,
Święta przestała
śpiewać Alleluja¹⁸⁴!
On nie rozbójnik,
jam
dusza niepodła;
W imię tej
siły, co nas tu przywiodła,
Daj
przewodnika, niech nas zaprowadzi
Do przejścia;
tego niech na grzbiet swój
wsadzi,
On nie duch,
skrzydłem w powietrzu nie buja!».
Chiron na prawo
zawróciwszy nogę,
Rzekł do Nessusa:
«Idź i wskaż im drogę.
A jeśli
drogę zaskoczą łuczniki,
Powiedz im, niech się
ich tykać nie ważą».
I szliśmy dalej
pod tą wierną strażą
Wzdłuż ponad
brzegiem kałuży czerwonej,
W której
topieni wydają
krzyk dziki,
A z nich niejeden
po brwi zanurzony.
A Centaur mówił:
«To tyrani sami,
Którzy krwią
bliźnich żyli i łupami.
Patrz, Aleksander¹⁸⁵,
Dionizy okrutny¹⁸⁶,
Plaga na długo
Sycyliji¹⁸⁷ smutnej,
----------------------------------------------------------------------------------
¹⁷⁹Nessus,
doradca nieszczery (…) swej śmierci pomścił się przed zgonem —
Nessus, jeden
z centaurów, porwał Dejanirę,
gdy z rozkazu Herkulesa przeprowadzał ją
przez rzekę Eweuus. Herkules stojąc
na drugim brzegu rzeki, przebił go strzałą zatrutą jadem
żmii lernejskiej.
Nessus w chwili skonania zemścił się swojej
śmierci, fałszywie doradzając
Deanirze, ażeby w zatrutej
krwi jego
umoczyła chustę, która miała być jakoby
talizmanem
strzegącym dla niej
wierność Herkulesa. Ta chusta była potem przyczyną jego
śmierci.
¹⁸⁰swej śmierci
pomścił się — zemścił się za swą śmierć.
¹⁸¹wielki Chiron,
mistrz Achilla — Centaur Chiron był nauczycielem wielu bohaterów,
a z kolei Achillesa, którego od dzieciństwa wychował. Pochylona na
pierś głowa oznacza zamyślenia mędrca.
¹⁸²Folus, co był
zły jak żmija — Folus centaur, za życia porywczy w gniewie,
należał do tych, co porwali Hippodamię.
¹⁸³Ku piersiom,
gdzie się dwie natury łączą — Centaury miały głowę i pierś
człowieczą, a tułów koński.
¹⁸⁴Święta
przestała śpiewać Alleluja — Święta: Beatrycze.
¹⁸⁵Aleksander —
tyran w mieście tessalskim Fere.
¹⁸⁶Dionizjusz —
tyran syrakuzański.
¹⁸⁷Sycyliji —
dziś: Sycylii; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla
zachowania rytmu jedenastozgłoskowca.
------------------------------------------------------------------------------
Tu oni wiecznym
pokutują
płaczem.
Ten z czarną skórą,
patrz, to Ezzelino¹⁸⁸,
Co umarł z głodu,
skarżąc na swe losy.
Ten jest
Obezzo d’Este, jasnowłosy¹⁸⁹,
Który, co dziwną
zdało się nowiną,
Zgon swój
był winien swemu pasierbowi».
Ja na poetę
spojrzałem,
on mówi:
«Ja drugim,
pierwszym tu Nessus tłumaczem».
Dalej
w tym krwawym i wrzącym potoku
Topielce głowy
wznosili nad tonie;
Przewodnik Centaur,
zatrzymując
kroku,
Rzekł i cień
wskazał stojący
na stronie¹⁹⁰:
«On przebił serce
jak
drapieżne zwierzę,
W przybytku pańskim,
przy świętej
ofierze,
Serce dziś jeszcze
czczone u Anglików».
Potem spostrzegłem
innych topielników¹⁹¹
Sterczących głową,
to popiersiem całem,
Wśród których
wielu znajomych
poznałem.
Coraz to w rzece krew
się tak zniżała,
Że potępionym
ledwie tyle ciała
Kryła, iż stopy
nurzały się bose.
Właśnie w tym
miejscu
przeszliśmy przez fosę,
A Centaur mówił:
«Oto jak
z tej
strony Krew,
Strumień krwi widzisz
wyraźnie zniżony,
Z drugiej
natomiast więcej
cięży do dna,
Aż tam do miejsca,
gdzie karania godna
Cierpi tyrania. Do
tego to łoża
Pchnęła na
wieczność sprawiedliwość boża
Attylę, co był jej
biczem
na ziemi,
Pirrusa, Seksta¹⁹²
i tamże wraz z niemi,
Za każdym tego
kipieniem łożyska,
Renierom obu z Pazzi
i z Korneto¹⁹³,
Którzy to niegdyś w
ziemskim życiu swoim
Po wielkich drogach
słynęli rozbojem,
Na wieczne czasy łzy
gorzkie wyciska».
Rzekł i wstecz potem
szedł tym samym brodem.
------------------------------------------------------------------------------
¹⁸⁸Ezzelino da
Romano — namiestnik cesarza Fryderyka II, sławny ze swoich
okrutnych rządów.
¹⁸⁹Obezzo d’Este
— margrabia Ferary i Ankony, za życia bawił się rozboami;
zapalony gwałtownym gniewem własny pasierb go zabił.
¹⁹⁰cień wskazał
stojący na stronie — Cień to jest
Gwidona z Montfortu. Mszcząc się za swojego
ojca,
który
w Anglii na śmierć
był skazanym, przebił puginałem Henryka, księcia angielskiego, w
roku 1270
w Witerbo, w kościele, przy mszy świętej,
w chwili podniesienia Przenajświętszego
Sakramentu. Serce Henryka sprowadzono z wielką czcią do Anglii i
tam pogrzebiono.
¹⁹¹topielnik —
topielec.
¹⁹²Attylę (…)
Pirrusa, Seksta — Attyla, przezwany „biczem bożym”; Pirrus,
król Epiru, najzaciętszy
wróg Rzymian i niszczyciel ziem greckich; Sekstus Pompejusz —
morski rozbójnik.
¹⁹³Renier Pazzi,
Renier z Korneto — obaj
sławni rozbónicy i mordercy.
[20.07.2025,
Toruń]