Pomimo tych
niedogodności, jakie mnie spotkały, pozwoliłem sobie podczas ostatniej podróży
przeczytać „Pamiętnik znaleziony w Saragossie” Potockiego, tudzież poczytać
sobie wiersze pani Agnieszki Osieckiej i poetów międzywojnia, a korzystając z
bezpłatnego połączenia internetowego na Aire de Garabit obejrzałem po raz
kolejny „Pełnię” Andrzeja Kondratiuka, zachwycając się specyficznym klimatem
filmowych opowieści mojego ulubionego reżysera, grą aktorską i zdjęciami. Jako
że w rodzimych telewizjach poza TVP Kulturą i Kino Polska nie ma repertuaru,
który by mi odpowiadał, wypatrzyłem w internecie kilka odcinków „Doktor Ewy”,
serialu z roku 1970 w reżyserii Henryka Kluby i świetną grą aktorską pań: Ewy
Wiśniewskiej i Jolanty Lothe. I warto było, bo świat pokazany w tym serialu
nigdy już nie wróci, choć tematyka medyczna wciąż obecna jest nie tylko w
polskim filmie. W scenariuszu „Doktor Ewy” nietrudno doszukać się analogii z
opowieściami, których bohaterkami były Joasia Podborska, Stasia Bozowska, a
także doktor Judym. Tematyka sensu stricto społeczna jest nieobecna w polskiej
literaturze i filmie. Według mnie jest to okoliczność przygnębiająca;
najwyraźniej społecznikostwo wyszło z użycia w społeczeństwie globalnego
konsumpcjonizmu, w czasach dominacji pieniądza.
Nie wiem, jak się mają
te rzeczy u innych czytających, a mieszczących się w grupie „ponad średnich
statystycznie” czytelników; ja tak jak lubię wracać do obejrzanych już filmów
czy obrazów, do pewnych miejsc szczególnie ulubionych, do muzycznych utworów, ja
lubię powracać do czytanych już książek, nawet do ich fragmentów.
I wracam dzisiaj do
lektury Ladislava Fuksa, jednego z moich najulubieńszych pisarzy, wracam do „Wariacji
na najniższej strunie”.
„Była dopiero piąta, ale ściemniło się tak, że prawie na krok nie było
nic widać. Odłożyłem książkę z obrazami, a kuzyn Gini mapę Europy.
- Ta twoja książka z obrazkami jest oprawiona w safian
– powiedział – pewno nawet nie wiesz, co to jest safian. Ale możesz ją sobie
oglądać. To coś w sam raz dla ciebie. – Podszedł do okna , wyjrzał na ulicę i
stwierdził, że znów nadchodzi jakaś idiotyczna burza.
Obrazki na ścianach westchnęły, a wiedeńska babunia,
wisząca w złotej ramie na ścianie, na chwilę postawiła oczy w słup.
Burza, ileśmy ich już w tym roku przeżyli! Na myśl o
monotonnym deszczu, towarzyszącym dalekim cichym grzmotom, całe ciało ogarniał
bezwład, a powieki ciążyły, jakby chciały zapaść w sen. Miś pacnął na kanapę
i zasypiał rozrzuciwszy ręce i nogi , jak niedźwiedź Muk, gdy się upił w Zameczku
Królewny. Subtelna tancerka w szklanej gablotce, która dość chętnie patrzyła na
misia, naburmuszyła się, spuściła oczy i również zaczęła zasypiać, wyglądała
jak królewna , którą ukłuł cierń róży, albo Panienka na świętym obrazku. A
babunia, chociaż skądinąd misia dość lubiła i nawet podtykała mu słodycze,
które wyciągała skądś spod obrazu, nie była zadowolona, że się tak leniwie
rozwala, toteż nim zamknęła oczy, szepnęła do śpiącej tancereczki:
- Moja śliczna mała panieneczko! Ma panienka rację, że
nie zważa na tego misia. Przecież panienka jest z Miśni, a on tylko z jakiegoś
praskiego sklepu z zabawkami. No a wy – zwróciła się do nas, zebranych w pokoju
– wy idźcie się położyć. Przynajmniej będzie w tym domu znowu trochę spokoju”.
Tak zaczyna się ta
powieść, świetna, niezwykła i ulubiona; nie dziwota, że już zagościła w
strzępach słów w kawiarence. Dlaczego tak mnie urzekła? Po kolei…. Pozwoliłem
sobie na podkreślenie fragmentu cytowanego tekstu, w którym na pierwszy rzut
oka mogłoby się wydawać, że Fuks napisał powieść dla dzieci, no, może dla
dorastającej młodzieży, albowiem zastosował figurę retoryczną, polegającą na
tym, że w sposób właściwy baśniom nadał ludzkie cechy pluszowemu misiowi i
porcelanowej figurce tancereczki, a babci uwidocznionej na obrazie wiszącym na
ścianie, użyczył nawet ludzkiego głosu. Nic bardziej mylnego – „Wariacje na
najniższej strunie” to nie jest powieść dla dzieci, aczkolwiek znakomita część
fabuły skonstruowana jest w ten sposób, że narratorem staje się główna jej
postać – chłopiec, zaś zastosowanie elementów personifikujących w niezwykle
subtelny sposób ubarwia przedstawiony przez autora świat, wtłacza weń elementy
humorystyczne, rozładowujące dosyć ponury i tajemniczy klimat jaki towarzyszy przebiegowi
wydarzeń. A ponurość klimatu wynika z umieszczenia akcji utworu w określonym
czasie historycznym, bezpośrednio przed zajęciem przez Hitlera czeskich Sudetów,
przed aneksją Austrii, przed wybuchem jednej z najstraszliwszych wojen.
Bieżąca, jakże bolesna historia skonfrontowana jest w powieści z okresem
dorastania chłopca obdarzonego wręcz poetycką wyobraźnią. W „Wariacjach”
realność miesza się ze światem wyimaginowanym, co jednak nie przekłada się z
punktu widzenia czytelnika na trudności percepcyjne w odbiorze utworu.
Po raz kolejny zalecam
przeczytanie tej książki.
[05.07.2019, Dobrzelin]