Johannes Vermeer - Dziewczyna z perłą

Johannes Vermeer  -  Dziewczyna z perłą

CHMURKA I WICHEREK

...życie tutaj jest także fikcją, choć nie zawsze...

Down with the fascists Trump and Netanyahu!

05 lipca 2019

WRACAM DO TEGO, CO LUBIĘ


Pomimo tych niedogodności, jakie mnie spotkały, pozwoliłem sobie podczas ostatniej podróży przeczytać „Pamiętnik znaleziony w Saragossie” Potockiego, tudzież poczytać sobie wiersze pani Agnieszki Osieckiej i poetów międzywojnia, a korzystając z bezpłatnego połączenia internetowego na Aire de Garabit obejrzałem po raz kolejny „Pełnię” Andrzeja Kondratiuka, zachwycając się specyficznym klimatem filmowych opowieści mojego ulubionego reżysera, grą aktorską i zdjęciami. Jako że w rodzimych telewizjach poza TVP Kulturą i Kino Polska nie ma repertuaru, który by mi odpowiadał, wypatrzyłem w internecie kilka odcinków „Doktor Ewy”, serialu z roku 1970 w reżyserii Henryka Kluby i świetną grą aktorską pań: Ewy Wiśniewskiej i Jolanty Lothe. I warto było, bo świat pokazany w tym serialu nigdy już nie wróci, choć tematyka medyczna wciąż obecna jest nie tylko w polskim filmie. W scenariuszu „Doktor Ewy” nietrudno doszukać się analogii z opowieściami, których bohaterkami były Joasia Podborska, Stasia Bozowska, a także doktor Judym. Tematyka sensu stricto społeczna jest nieobecna w polskiej literaturze i filmie. Według mnie jest to okoliczność przygnębiająca; najwyraźniej społecznikostwo wyszło z użycia w społeczeństwie globalnego konsumpcjonizmu, w czasach dominacji pieniądza.

Nie wiem, jak się mają te rzeczy u innych czytających, a mieszczących się w grupie „ponad średnich statystycznie” czytelników; ja tak jak lubię wracać do obejrzanych już filmów czy obrazów, do pewnych miejsc szczególnie ulubionych, do muzycznych utworów, ja lubię powracać do czytanych już książek, nawet do ich fragmentów.
I wracam dzisiaj do lektury Ladislava Fuksa, jednego z moich najulubieńszych pisarzy, wracam do „Wariacji na najniższej strunie”.

„Była dopiero piąta, ale ściemniło się tak, że prawie na krok nie było nic widać. Odłożyłem książkę z obrazami, a kuzyn Gini mapę Europy.
- Ta twoja książka z obrazkami jest oprawiona w safian – powiedział – pewno nawet nie wiesz, co to jest safian. Ale możesz ją sobie oglądać. To coś w sam raz dla ciebie. – Podszedł do okna , wyjrzał na ulicę i stwierdził, że znów nadchodzi jakaś idiotyczna burza.
Obrazki na ścianach westchnęły, a wiedeńska babunia, wisząca w złotej ramie na ścianie, na chwilę postawiła oczy w słup.
Burza, ileśmy ich już w tym roku przeżyli! Na myśl o monotonnym deszczu, towarzyszącym dalekim cichym grzmotom, całe ciało ogarniał bezwład, a powieki ciążyły, jakby chciały zapaść w sen. Miś pacnął na kanapę i zasypiał rozrzuciwszy ręce i nogi , jak niedźwiedź Muk, gdy się upił w Zameczku Królewny. Subtelna tancerka w szklanej gablotce, która dość chętnie patrzyła na misia, naburmuszyła się, spuściła oczy i również zaczęła zasypiać, wyglądała jak królewna , którą ukłuł cierń róży, albo Panienka na świętym obrazku. A babunia, chociaż skądinąd misia dość lubiła i nawet podtykała mu słodycze, które wyciągała skądś spod obrazu, nie była zadowolona, że się tak leniwie rozwala, toteż nim zamknęła oczy, szepnęła do śpiącej tancereczki:
- Moja śliczna mała panieneczko! Ma panienka rację, że nie zważa na tego misia. Przecież panienka jest z Miśni, a on tylko z jakiegoś praskiego sklepu z zabawkami. No a wy – zwróciła się do nas, zebranych w pokoju – wy idźcie się położyć. Przynajmniej będzie w tym domu znowu trochę spokoju”.
Tak zaczyna się ta powieść, świetna, niezwykła i ulubiona; nie dziwota, że już zagościła w strzępach słów w kawiarence. Dlaczego tak mnie urzekła? Po kolei…. Pozwoliłem sobie na podkreślenie fragmentu cytowanego tekstu, w którym na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że Fuks napisał powieść dla dzieci, no, może dla dorastającej młodzieży, albowiem zastosował figurę retoryczną, polegającą na tym, że w sposób właściwy baśniom nadał ludzkie cechy pluszowemu misiowi i porcelanowej figurce tancereczki, a babci uwidocznionej na obrazie wiszącym na ścianie, użyczył nawet ludzkiego głosu. Nic bardziej mylnego – „Wariacje na najniższej strunie” to nie jest powieść dla dzieci, aczkolwiek znakomita część fabuły skonstruowana jest w ten sposób, że narratorem staje się główna jej postać – chłopiec, zaś zastosowanie elementów personifikujących w niezwykle subtelny sposób ubarwia przedstawiony przez autora świat, wtłacza weń elementy humorystyczne, rozładowujące dosyć ponury i tajemniczy klimat jaki towarzyszy przebiegowi wydarzeń. A ponurość klimatu wynika z umieszczenia akcji utworu w określonym czasie historycznym, bezpośrednio przed zajęciem przez Hitlera czeskich Sudetów, przed aneksją Austrii, przed wybuchem jednej z najstraszliwszych wojen. Bieżąca, jakże bolesna historia skonfrontowana jest w powieści z okresem dorastania chłopca obdarzonego wręcz poetycką wyobraźnią. W „Wariacjach” realność miesza się ze światem wyimaginowanym, co jednak nie przekłada się z punktu widzenia czytelnika na trudności percepcyjne w odbiorze utworu.
Po raz kolejny zalecam przeczytanie tej książki.

[05.07.2019, Dobrzelin]

04 lipca 2019

JAKI PIĘKNY JEST ŚWIAT


Ja ich lubię, oni tego nie wiedzą, mnie to wystarcza, lubię ich z tego powodu, że czytają, dużo czytają, a te ich filmy, te opowiadania, anegdoty, piwo, napij się, rzetelnie zarobiłem, spisałem się, powiem ci, to fakt, że przysiadłem na tej kamiennej ławeczce na samym środku placu, pod fontanną i zacząłem czytać, tak… ty mógłbyś zarobić więcej, bo ludzie zatrzymują się na dłużej przy grajkach, przy tej dziewczynce grającej na skrzypcach, albo przy tych trzech Boliwijczykach muzykujących na wysokim andyjskim „c”.
Mówię ci, zarobiłbyś więcej ode mnie, bo ty masz gitarę i znasz parę kawałków, znasz chwyty, a twoja siostra mogłaby wodzić węglem po papierze rysując twarze przechodniów, choć podobno najlepiej rozchodzą się karykatury, nie pomyślałeś o tym? Pij póki zimne, sprawiedliwie zarobione, ty wiesz, jakie ja miałem pomysły? Zbieram kilku podobnie jak ja zakręconych, nasze panie też, idziemy w miasto, śpiew, taniec, brzdąkanie na gitarze, wykrzykujemy jakieś wiersze, kręcimy film, robimy przedstawienie, kilka scen ze Snu Nocy Letniej, albo czekamy na Godota, a koleżanka Agnieszka, znasz Agę? ma ręce utytłane w farbie po łokcie, ale to melodyjka przeszłości wystukiwana obcasami mokasynów pod saturatorem, przy którym gasimy pragnienie gazowaną wodą z sokiem malinowym, mówiłem, że dobre, zimne, akurat na taki upał, to się nie wróci, Rysiu, rozdział zamknięty, dzisiaj pozostaje mi egzystencja dziada kalwaryjskiego.
Jechałem koleją, nowoczesnym spalinowym powozem na szynach, na sąsiedniej ławeczce, niemal vis-a-vis rozlokowała się śliczna szczupła brunetka, nawet bardziej chuda niż szczupła, przez co jej oczy, wielkie jak dwa rozżarzone węgle i tymi oczami co i rusz, tak na skos, próbuje pochwycić mój wzrok, trochę bezwstydnie, ale elegancko, to ja sobie pomyślałem, że kobieta pomyliła epoki, młoda była, wiesz, stanowczo za młoda, a ja już od paru ładnych lat nie przywykłem do takich obserwacji, skończyły się, Rysiu, te dobre czasy, kiedy wypinałeś pierś, zginałeś w łokciu rękę, aby ukazać swą muskulaturę, to nie te czasy, gdy uwodziłeś zamaszystym spojrzeniem wywołując odruch uśmiechu dziewczyny w bajecznie skrojonej, lekkiej jak jedwab bawełnianej sukience.
Rysiu, ty przynajmniej… dobra, nie idę w tę stronę, nie będę wypłakiwał oczu nad rozlanym mlekiem, piję bracie za przyszłe pokolenia, niech im się szczęści, dosłownie piję, co w tym złego, zarabiam uczciwie, dwie butelki piwa to tak jakbyś zjadł porządną kanapkę z szynką, a czy mnie wiele do szczęścia potrzeba, kamienna ławka przy fontannie i ta drewniana w parku, plecak jako zagłówek i koc, który codziennie rano zostawiam u tej kobieciny, która też żyje sama, otwiera okno i parzy na szarzejący obraz w telewizorze ulicy, mógłbyś tak codziennie oglądać te same twarze, głowy gadające pozdrowienia i słowa pożegnania? Nie wiem, z czego ona żyje, to znaczy, co je, aby przeżyć, bo cały czas zajmuje to samo pierwsze miejsce na widowni miejskiego teatru, czasami wymieniamy się kanapkami, czasami kupuję kanapki ze swoich utargów, za co ona zabiera na przechowanie mój koc, czyści go i czesze, bo to porządny wełniany koc, skąd go mam? wyciągnąłem z takiego pojemnika na ubrania, tam zdarza mi się wymacać także porządne spodnie i ta kurtka też jest stamtąd, to co, jeszcze po jednym, bo widzę, że ci smakuje, żona poczuje alkohol? piwo wyczuje? nie chcesz się narażać?
A pamiętasz jak z Romkiem poszliśmy na wagary? było po winie na każdego, ululaliśmy się, ty już nie pijesz, Romek od czasu do czasu, a ja, Rysiu, co mnie pozostało, powiedz…
Ja wcale nie obraziłbym się, gdybym kiedyś nie wstał o poranku z tej parkowej ławki, żal? nie żartuj, co miałem przeżyć, przeżyłem, stoczyłem się, Rysiu, tak bywa, i mam tego żałować?
Ludzie to cholery, prawda, niektórzy dają mi zarobić, inni, jak ty, dotrzymują mi towarzystwa, piją ze mną, no… widzę, że odkryłeś, już ci żona nie straszna, zrobiłeś to dla mnie, po starej znajomości pijemy, choć, dalibóg, nie robiliśmy tego często… no i jest jeszcze ta stara, pomarszczona telewidzka, opiekunka mojego koca, a ta cała reszta… ty, Rysiu, masz pewnie lepsze mniemanie o ludziach, cóż, przyjdzie ci z tym żyć, a ja…
Zmieniam temat, nie będę się przecież martwił rozlanym mlekiem… rozejrzyj się, popatrz, jaki piękny jest świat, jaki piękny!  

[04.07.2019, Dobrzelin]  

02 lipca 2019

PARĘ SŁÓWEK O POLITYCE

Zacznę może od przypomnienia tego, co zawsze sądziłem o politykach i dlaczego przez parę ostatnich lat nie chodziłem na wybory (ostatnim razem byłem w lokalu wyborczym, łamiąc świecką tradycję... wiadomo z jakich powodów; zagłosowałem i ten, na kogo głosowałem został europarlamentarzystą (prorokiem jakim jestem, czy co?). 
Co sądzę i sądziłem o politykach nie nadaje się niestety do publikacji, między innymi z tego powodu, że nie chcę posługiwać się językiem pani poseł pawłowicz.
[Ten prztyczek w nos, jakim jest pisanie z niewielkiej litery niektórych nazwisk (przypominam dla niewtajemniczonych), ma sens - malutkich liter używam, pisząc nazwiska i imiona osób, najczęściej polityków, których nie szanuję.]
Czy można nie szanować pewnych ludzi? Może nie powinno się, ale ja to robię, robiąc to grzeszę pewnie, ale niech ten, co nie grzeszy rzuci we mnie kamieniem. Ale do rzeczy.
Czy można szanować pewnego pana, bodajże z Żorów na Śląsku, który kandydował do sejmiku wojewódzkiego pod szyldem "Nowoczesnej", a kiedy zdobył tyle głosów, aby zostać radnym wojewódzkim, skumał się z pisem i to tuż po ogłoszeniu wyników. Moim zdaniem takiego faceta wręcz nie wolno szanować. Nie wolno byłoby szanować go nawet wtedy, gdyby startował z list pisu i przeszedł do Koalicji. Takie jest moje zdanie.
Czy można szanować uśmiechniętego pełną gębą pana biedronia, który rzekł był, że jeśli się do europarlamentu dostanie, to złoży swój mandat na ręce kogoś tam z partii wiosna. Kiedym to usłyszał, daję słowo, że postawiłem całe Inflanty na to, że pan biedroń nie dotrzyma swojej obietnicy i wyprowadzi się na parę lat do Brukseli. [Proszę zwrócić uwagę na to, że powoli zaczynam dorównywać wiedzą proroczą a tajemną niejakiemu Kaszpirowskiemu.]
Owszem, zdaję sobie z tego sprawę, że moje sądy na temat polityków są pewnego rodzaju uogólnieniem, albowiem i w tej grupie homo sapiens znajdują się pewnie dziewicze wyjątki, ale, jak sądzę, występują one rzadko.
Przyznałbym nagrodę Nobla temu, kto by mi wyjaśnił, (dlaczego politycy to na ogół kłamcy. 
A teraz garść sugestii, które, wiadomo, że nie będą nigdy wzięte pod uwagę przez polityków (nie tylko polskich).
Otóż uważam, że jeśli kandydat dowolnego ugrupowania politycznego zdobył dzięki wyborcom, którzy na niego głosowali, mandat radnego w wyborach samorządowych, czy ogólnopolskich, nie powinien ubiegać się o głos w kolejnych wyborach, będąc uprzednio wybranym; nie powinien też np. wchodzić do rządu. 
Kilka słów wyjaśnienia.
Jeśli np. pan Kowalski został wybrany na radnego miejskiego, gminnego, powiatowego czy wojewódzkiego, nie powinien mieć prawa startu w wyborach ogólnopolskich. Jeśli na ten przykład pan Nowak został parlamentarzystą, nie powinien nosić teki ministra, czy też być premierem.
I z kolei, jeśli pan Wójcik jest już ministrem, posłem czy senatorem, nie powinien mieć prawa do ubiegania się o mandat europarlamentarzysty.
Zaznaczam, że nie piję w tym momencie do pisu - uważam, że takie powinny być uregulowania nie tylko w Polsce, ale też w każdym kraju ceniącym demokrację... a dlaczego "piję" w ten sposób? Otóż uważam, że taka podyktowana względami czysto politycznymi (a więc, według  mnie o nieczystych intencjach) zmiana miejsc, to nic innego jak lekceważenie woli wyborców, którzy de facto są tymi, którzy zatrudniają wybranych przez siebie kandydatów na wcale intratne stanowiska.
Nadto uważam, że wszelkie przywileje z tytułu zasiadania w ławach rządowych czy parlamentarnych winny być absolutnie zniesione (mowa tu głównie o immunitecie czy np. kwocie wolnej od podatku). Bo jak zrozumieć i zaakceptować sytuację, w której wybrani przez nas posłowie czy senatorowie zarzucają np. nauczycielom czy górnikom przywileje, jakich bronią, a  które wynikają z pewnych ustaw, a z drugiej sami z innych przywilejów korzystają?
No cóż, nie jestem aż tak naiwny, aby uwierzyć, że to, co powyżej napisałem, spotka się z choćby częściowym zrozumieniem ze strony politycznych świętych krów. Nic takiego się nie stanie, co jednak nie zmieni mojego stanowiska - polityka jest dziedziną życia służebną wobec społeczeństwa, nie zaś przywilejem upoważniającym wybranych przez nas ludzi do robienia czego tylko polityczna ich dusza zapragnie.
To my, wyborcy zatrudniamy tych, którym powierzamy określone stanowiska;, to my im płacimy za to, aby nas godnie reprezentowali....
... No wiem, napisałem coś, co politycznym jajogłowym nie mieści się w głowie... napisałem po prostu na Berdyczów.

[02.07.2019. Dobrzelin]



01 lipca 2019

PODRÓŻ POWROTNA

Przymusowa podróż z Meridy w Hiszpanii do kraju rozpoczęła się w ostatni piątek, dokładnie o 13.25. Koleją do Madrytu. Przed 19 na miejscu, na dworcu Atocha.
Zapomniałem z sobą wziąć jedzenia, jednej z książek bibliotecznych i notatnika z "Dróżkami"... cóż, "Dróżek" dalszego ciągu nie będzie... nic to... przeżyję... a może i lepiej.
Z dworca do hostelu młodzieżowego w centrum Madrytu. A tam, właściwie pod samym hostelem kończyła się demonstracja środowisk LGBT. Było głośno, ale w odróżnieniu od tego typu demonstracji organizowanych w Polsce, nie było kontrmanifestacji, blokad, nie interesowała się tym wydarzeniem telewizja partyjna, kościół nie urągał, a sami demonstranci zachowywali się nadzwyczaj spokojnie. W tym miejscu warto dodać, że w manifestacji było mnóstwo osób heteroseksualnych, a restauratorzy zacierali ręce, bo tłum ludzi młodych pozostał na placu i przy okolicznych uliczkach do piątej nad ranem.
Z Madrytu podróż samolotem do Wiednia. Pogoda przepiękna. Parę niegroźnych chmur dopiero nad Austrią. W Wiedniu nieco chłodniej niż w Hiszpanii, gdzie temperatura dochodziła do 45 stopni.
Po wylądowaniu czekam (właściwie czekamy, bo podróż odbywam z szefem firmy, z którą mam umowę) na podwózkę do Polski. Odbywam jakąś oryginalną rozmowę z serbskim Żydem, który zmierza na koncerty do krakowskiego Kazimierza. W końcu zabiera nas do swego auta Pakistańczyk z belgijskim paszportem pracujący w szpitalu w Wilnie. Pakistańczyk z żoną (chyba też z Pakistanu) wracają z jakiegoś medycznego kongresu, który odbywał się w Wiedniu.
Już w niedzielę w nocy zatrzymujemy się w Łodzi, skąd do domku kolejnym autkiem.
Zmęczony podróżą, nie mogę długo zasnąć. Kładę się do łóżka kiedy wstało już słońce. Budzę się przed południem. 

[01.07.2019, Dobrzelin]

26 czerwca 2019

DRÓŻKI DONIKĄD (12)

(...)
Eliza wróciła z matką Barbarą i panią Weroniką z miasta. W tym miejscu należałoby sprecyzować rolę, jaką odgrywa starsza pani Weronika w gospodarstwie Smulskiego.
Pochodzi z nieodległej wioski usytuowanej  jak większość okolicznych siół przy lesie niedaleko jeziora. Dawno już temu wypuściła jedyną córkę w świat i to tak daleki, że nachodziły ją chwile, kiedy żałowała tego, iż wtedy nie postawiła tamy małżeństwu Teresy z Duńczykiem. Ale daremny byłby to trud, bo córka ani myślała zerwać z zakochanym w niej mężczyzną, człowiekiem, którego sama pokochała, a że to cudzoziemiec - cóż z tego, kiedy godzien szacunku, z dobrą pracą, majętny i otwierający przed córką Weroniki drzwi przyszłości, o której dla swego dziecka makta mogłaby jedynie zamarzyć.
Stało się tak, że w końcu młodzi pobrali się, osiedlili gdzieś pod Odense, postarali się o dwoje dzieci, szczęśliwie przeżywając w zgodzie najpiękniejsze lata wczesnej dorosłości. Rzadko bo rzadko, ale zajeżdżali do rodziców z wizytą (Weronika nie była wtedy sama; mąż odumarł jej jakieś pięć lat temu), a nawet dosyć regularnie słali starszym pewne kwoty pieniędzy, aby złagodzić im ból rozłąki i ulżyć w samotnej wyprawie przez życie.
I tak dożywała pani Weronika sędziwego wieku, gospodarząc z mężem na płachetku nieurodzajnej ziemi, dorabiając sobie połowem ryb i zbieractwem owoców leśnych i grzybów. Tak było do śmierci Karola. Weronika, czemu trudno się dziwić, posmutniała i popadła w apatię. Córka z zięciem wpadli, wydawałoby się, na najlepszy pomysł - zabiorą matkę do siebie, do Danii. Ale jak tu przesadzić stare drzewo?
I wtedy zjawił się Smulski, składając wdowie propozycję, której ona, o dziwo, nie odrzuciła. Należało swój dom i liche gospodarstwo sprzedać, zamieszkać w leśniczówce, będąc notarialnie do niej przypisaną; w efekcie czego pani Weronika otrzymała swój pokój i otrzymała prawa równe pozostałym mieszkańcom leśniczówki, a posiadając własne oszczędności i, niewielką wprawdzie, emeryturę mogła się cieszyć na stare lata z dobroci losu. Najistotniejsze w tym wszystkim było to, że jakże istotna dla życia Weroniki decyzja jej samej i leśniczego Smulskiego, spotkała się z pełną aprobatą Elizy i jej matki. Zwłaszcza pani Barbara była zachwycona, znajdując w nowej mieszkance leśniczówki pokrewną duszę, przyjaciółkę od serca i do pogadania.
Zdarzało się tak, że próba w ewangelickim chórze, w którym swego altu użyczała Eliza, czasowo zbiegała się z rehabilitacją jej matki i wtedy żona Smulskiego zabierała do auta Weronikę, aby towarzyszyła Barbarze w zajęciach z terapeutą.
Rok temu pani Barbara przeszła, lekki na szczęście, udar i powoli dochodziła do niedawnej sprawności ruchowej, co było dla niej o tyle ważne, że była to kobieta nad wyraz aktywna i żywotna. Właściwie cały ogród przy leśniczówce i to arcydzieło w postaci różanego klombu przed głównym wejściem do leśniczówki to jej dzieło, które po pewnym czasie kontynuowała wraz z Weroniką.
Ta nagła i nieoczekiwana przypadłość wykluczająca na trudny do przewidzenia okres czasu dotychczasową aktywność pani Barbary, pojawiła się w najmniej pożądanym momencie, ale czy nie jest tak, że to choroba nas wybiera, a nie my ją?Pomyślałby kto, że w wieku siedemdziesięciu trzech lat (tyle lat liczyła sobie pani Barbara) przeżycie udaru to nie tylko wymuszona rezygnacja z dotychczasowego trybu życia, nie tylko powolna stagnacja i regres sił witalnych, ale i nieubłagalna myśl o tym, że śmierci za drzwiami tylko patrzeć.
Barbara jednak postanowiła sprzeciwić się z całych sił naturze i statystykom podobnych wypadków - postawiła na rehabilitację. To prawda, miała wiele szczęścia - niedowład lewej części ciała, zwłaszcza nogi, nie był aż tak widoczny i dokuczliwy. Stan zdrowia, a właściwie stan ruchowy tej lewej części ciała po zabiegach rehabilitacyjnych poprawiał się. Polepszała się również sprawność palców lewej ręki. To co było do poprawy to brzydko wyglądający skórcz górnej wargi i pewne trudności w mówieniu. Ale i z tą przypadłością postanowiła Barbara zawalczyć. Wiedząc, że pewnie nie będzie w stanie odzyskać  normalnego dla każdego człowieka ułożenia ust, zwróciła uwagę na to, że zmniejszając tempo mowy, staje się bardziej zrozumiała dla otoczenia, co potwierdzały częste i korzystne dla wyników terapii wizyty u logopedy.
Podsumowując, mało by kto przypuszczał, że kuracja Barbary przebiegać będzie w tak zawrotnie szybkim tempie i da tak widoczne pozytywnie wyniki.
Ernest wyrwawszy się z odrętwienia w jakie popadł pisząc, a może i zasypiając przy tej czynności, słysząc istotnie gwar rozmów dochodzących z dołu, pomyślał, że najwłaściwszym będzie, gdy opuści swoje lokum i zejdzie się przywitać z "kobietami" Krzysztofa.
- Najlepiej mieć to już za sobą - myślał i chociaż przyjęty został przez Karola wręcz entuzjastycznie, to jednak z paniami, które dopiero co wróciły z miasta, miał się spotkać po raz pierwszy i w związku z tym pewna niewiadoma została.
(...)

[26.06.2019, Merida w Hiszpanii]

DRÓŻKI DONIKĄD (11)

(...)
Stół pod oknem, jedyne krzesło, podobnie jedyna szafa na ubranie i tapczan (sprawdził - wygodny); jedyna biblioteczka, a w niej na nielicznych półkach - książki wespół z porcelanowymi figurkami, drobnymi bibelotami z laki i brązu - niewiele tego.
Na biblioteczkę rzucił tylko okiem. Walizkę położył na tapczanie, otworzył; na samym wierzchu notatnik z wiecznym piórem wetkniętym pomiędzy kartki. Przeniósł go na stół, usiadł. Ukośny promyk słońca dotykał lewej futryny okna. Jeszcze chwilę i zaśnie. Potarł dziobek stalówki o wewnętrzną stronę okładki notatnika. Atrament wyznaczył prostą, niezbyt grubą, ciemnobłękitną linię. Zaczął pisać.
Zobaczyłem ją. Ona? Wskakuje do wody. Z niewysokiego, trawiastego brzegu. Słońce praży. Niskie. Przedwieczorne. Pomarańczowe. Wykonam ten skok. Dłonie w łódeczkę, ramiona przed siebie, wyprostowane, oczy zamknięte. Odbijam się. Skaczę. Wypływam. 
Jest. Pracuje wątłymi ramionami żabką. Podkurczone nogi. Unosi się na powierzchni jak spławik poruszany tarką fali.
Najważniejsze, że jest. Nie utonęła. Co tam, nie utonęła; płynie tak szybko, że muszę zmusić ramiona do większego wysiłku. Podpływam. Za każdym podciągnięciem ramionami pod siebie i do tyłu wodnej fali, płynę coraz ciszej, niemal bezszelestnie zbliżam się do niej, do kołyszącego się w wodzie tułowia. Jest w jednoczęściowym kostiumie kąpielowym, lazurowym jak przedpołudniowy nieboskłon, kiedy słońce nie jest jeszcze tak dumne i nie stoi wysoko nad głową.
Dotykam jej ramion pod pozorem... nie wiem... dotykam ich. Wyczuwam mokrymi, sfałdowanymi od wilgoci opuszkami palców mięśnie ramion, grudki karczku, kostkę obojczyka. Sunę prawą dłonią ku jej szyi, ku podbródkowi. Nierozważnie natykam się na jej spojrzenie. Jej oczy zwilżone kroplami wody, zaciągnięte smużką mgiełki, uśmiechają się do mnie.
Chce mi pokazać, że może płynąć szybciej. Przyspieszamy, chociaż wciąż płyniemy klasykiem. Nasze głowy zanurzają się po czubek nosa, czasami po brwi, po czym nasze torsy wyłaniają się z wody, która podczas każdego takiego wypłynięcia tworzy szerokie, krągłe, rozedrgane fale.
Nareszcie dopływamy. Mój Boże - dokąd?
Moja matka stoi przed werandą. Macha do nas ręką, a wygląda to tak, jakby osłaniała oczy przed pióropuszem świetlików przedwieczornego słońca.
Dlaczego podpłynęliśmy pod sam dom, skoro tam nie ma...?
- Mamo, to jest właśnie moja dziewczyna! - krzyczę.
Ona wyłania się jak Wenera z morskiej piany. Oboje ociekamy wodą. Nasze bose stopy rozdeptują skoszony nisko trawnik, którego w tym miejscu nigdy nie było.
- Miło mi będzie poznać twoją dziewczynę - oznajmia matka, a jej oczy błyszczą jak purpurowe ogniki wzniecającej wysoki płomień świecy.
Patrzymy na siebie. Ona ze zdumieniem, bo dopiero teraz dowiedziała się, że jest moją dziewczyną.
- Zrobię wam jagód z cukrem i śmietaną. Lubisz, dziecko?
- Będę po nich miała taki fioletowy język, prawda?
To pierwsze słowa jakie od niej usłyszałem.
Matka:
- Jak masz na imię, kochanie? Jakie ma imię dziewczyna mojego syna? Jak masz? Twoje imię... imię... .
- Jest na górze... pewnie śpi.
- Porządnie go przyjąłeś?
Ocknął się.
Na dole rwetes. Szczekanie psa.
- Gdzieżeś był tak długo? (to Krzysztof)
Szczekanie psa. Kobiece głosy.
Zamknął notatnik.
(...)

[26.06.2019, Merida w Hiszpanii]

25 czerwca 2019

DRÓŻKI DONIKĄD (10)

(...)
Czas przepłynął im przez palce i panna Karolina wniosła w wazie grochówkę do jadalni. Na jej komendę stary Walczak przysposobił sztućce i talerze; Karolina nalała zupę, wróciła do kuchni, a ten niedługi okres czasu Walczak wykorzystał do tego, aby zabrzmieć zasadniczym głosem:
- Całkiem niezła gospodyni, tyle że musiałem ją przymusić, Krzysztofie, do tego, aby dała przygotować nakrycie dla siebie.
Krzysztof oczywiście poparł starego, a kiedy stażystka zasiadła w końcu z nimi przy stole, ośmielił się ją zrugać.
- Karolciu, a toż ty nie jesteś służką, aby w kuchni na zapiecku, żeby nikt nie widział, spożywać posiłek. Wiesz, skarbie, że w naszym domu to i pies (a gdzież to polazła ta łajza?) ma swoje miejsce blisko stołu, czego zresztą Elizka nie lubi, choć nie lubić nie oznacza nie być z tym pogodzoną.
- Wiem, proszę pana.
- No to bez dąsania jedzmy. Zaznaczam, że grochówkę sam przyrządziłem.
Jedli z apetytem chwaląc zupę leśniczego, ale też smakując z przyjennością drugie danie, w całości przygotowane przez stażystkę.
Ta pomiędzy jednym a drugim kęsem wieprzowego kotleta spoglądała pełnym ciekawości wzrokiem na Ernesta, nie żeby gustowała w urodzie tego mocno dojrzałego mężczyzny, ale z racji profesji jaką uprawiał. Wygląd Ernesta nie przypominał jej literatów poznanych ze sztychów zamieszczanych w podręcznikach czy encyklopediach, nie dostrzegała w nim kogoś znaczącego, kogoś, kto by samą swoją postawą, wizerunkiem, manierami przykuwał uwagę czytelników i nie tylko ich. Jednakowoż Ernest miał w oczach coś takiego, co powodowało, że zdawał się być w rozdwojeniu: przy stole promieniujący uśmiechem i dowcipem; ale też przebywał gdzieś poza tym pokojem, domem, ba, znajdował się myślami w odległej krainie.
Chciała się Karolina zapytać o co Ernesta, chciała się wtrącić do nieustającej rozmowy wspomnieniowej obu mężczyzn, lecz nieśmiałość jaką wyniosła z domu, nieśmiałość, której Smulski nie zdołał w niej jeszcze przezwyciężyć, nie pozwalała na to. Czasami dotykali się wzrokiem, uśmiechem - nic ponadto.
Stary Walczak natomiast zdołał dorwać się do głosu, z interesem, rzecz jasna, w kwestii tych żerdzi, co to mu są potrzebne, aby w ogrodzie dla żony oranżerię (tak się wyraził - oranżerię) postawić na warzywa i kwiaty. Krzysztof obiecał, że osobiście dopilnuje i wybierze najlepsze drzewo, a co do zapłaty, zgodzą się na pewno - po starej znajomości.
Kiedy skończyli posiłek, Ernest przypomniał sobie o telefonie, jaki miał wykonać do Anny. Wstał więc od stołu i przeszedł do sieni. Karolina powłóczyła za nim wzrokiem, a Walczak doszedł do wniosku, że na niego pora; podali sobie ręce ze Smulskim, a przechodząc przez sień, uczynił podobnie z Ernestem.
Rozmowa z Anną nie przeciągnęła się - Ernest nie zwykł długo rozmawiać przez telefon; zaledwie Karolina z Krzysztofem zdołali sprzątnąć ze stołu, gdy Ernest był już gotów do pomocy.
- Erni, damy sobie radę, a ty musisz być zmęczony. Wykorzystaj ten poobiedni czas na drzemkę, bo za dwie - trzy godziny wrócą moje panie i w tym domu zagrzmi... jeszcze się o tym przekonasz.
I Krzysztof pomagając Ernestowi wtaszczyć na górę jego walizkę, wskazał przyjacielowi jego pokój.
(...)

[25.06.2019, Merida w Hiszpanii]

FRAGMENTA

Fragmenta wierszy mniej lub bardziej znanych, gdy z nieba sączy się diabelski ukrop.
Zacznijmy od Jana Kasprowicza "Modlitwy wędrownego grajka".

(...)
Hej, Panie Boże, coś wielkim
Gazdą jest nad gazdami,
Po coś mi dał taką skrzypkę,
Co jeno tumani i mami?

Nie umiem-ci grywać na niej, 
A jednak wciąż grywać mi chce się,
Że jestem jak liść ten, szumiący
Gdzieś w niedostępnym lesie.

Któż go tam widzi, któż słyszy
W tych mnogich drzew rozhoworze?
Liche mi dałeś skrzypeczki,
Niemiłosierny Boże!
(...)

Aliści o mnie???

A tymi strofy zaczyna się wiersz Antoniego Słonimskiego " W Warszawie"

(...)
Ciemna, zamknięta kawiarnia,
Ulica pusta bez dna.
Wśród mokrych liści latarnia,
Mgła.

Cichnący słychać w oddali
Jęk zamykanych bram
I otośmy z sobą zostali
Tej nocy znów sam na sam.

W tę jedną godzinę przed świtem,
Gdy w sennej martwocie trwasz,
Odkrywam zasnutą błękitem
Twą młodą, Warszawo, twarz.
(...)

Piękny tekst o mieście... a jaki grający rytm!!!
A będzie jeszcze piękniej, bo oto "Dwoje ludzieńków" - strofy kończące ten urokliwy wiersz Bolesława Leśmiana.

(...)
Chcieli jeszcze się kochać poza własną mogiłą,
Ale miłość umarła, już miłości nie było.

I poklękli spóźnieni u niedoli swej proga,
By się modlić o wszystko, lecz nie było już Boga.

Więc sił resztą dotrwali aż do wiosny, do lata,
By powrócić na ziemię - lecz nie było już świata.

Czyżby należało zadbać nie tylko o własne zdrowie, o miłość, lecz również o czas???
I na koniec fragment wiersza nad wiersze, kto wie czy nie najpiękniejszy w całej rodzimej literaturze, onegdaj obecny w kawiarence; dzisiaj przypominam końcowy fragment "Dziewczyny" Bolesława Leśmiana, końcowy, lecz jakże fascynujący i wieloznaczny.

(...)
I runął mur, tysiącem ech wstrząsając wzgórza i doliny!
Lecz poza murem - nic i nic! Ni żywej duszy, ni Dziewczyny!

Niczyich oczu ani ust! I niczyjego w kwiatach losu!
Bo to był głos i tylko - głos - i nic nie było oprócz głosu!

Nic - tylko płacz i żal, i mrok, i nieświadomość, i zatrata!
Takiż to świat! Niedobry świat! Czemuż innego nie ma świata?

Wobec kłamliwie jawnie snów, wobec zmarniałych w nicość cudów,
Potężne młoty legły w rząd na znak spełnionych godnie trudów.

I była zgroza nagłych cisz! I była próżnia w całym niebie!
A ty z tej próżni czemu drwisz, kiedy ta próżnia nie drwi z ciebie?

Powtórzmy za poetą: zgroza nagłych cisz... jedynie Leśmian tak pisać potrafi.

[25.06.2019, Merida w Hiszpanii]







DRÓŻKI DONIKĄD (9)

(...)
Dotarli wreszcie.
Piętrowy, murowany dom wyłonił się nagle, gdy skręcili w prawo ku grabowej alei, za którą powitał ich kolisty klomb kwiatów z dominacją róż, wielokolorowych, wspinających się kolczastymi łodygami po drewnianych palikach i drabinkach. We wnętrzu tego zwartego okręgu kwiecia istniała przestrzeń skoszonej niedawno trawy, zaś centralnym punktem tej roślinnej konstrukcji była niewielja sadzawka, do której prowadziła wysypana drobnym, żółtym piaskiem ścieżka z dwona ławkami usytuowanymi pobobu jej stronach. Ścieżka kończyła się na wprost obszernej werandy, z której wchodziło się głównym wejściem do leśniczówki.
Ernest domyślił się, że parterowa część leśniczówki składa się z pomieszczenia kuchennego po lewej i części, nazwijmy ją  - biurowej, po prawej stronie. Z obszerności bryły budynku Ernest wnioskował, że rozkład pomieszczeń po drugiej stronie poprzecznej osi domu był podobny. Czy znajdowały się tampokoje mieszkalne, czy toalety, kuchenne zaplecze albo główny pokój, gdzie serwowano posiłki - nie wiedział, natomiast z ilości okien występujących na piętrze, utrzymywał, że tam właśnie znajdują się pokoje sypialne.
Rondo, na którym stary zatrzymał swój wóz było szerokie; nie tamował więc drogi swoim postojem.
Zsiedli z wozu. Gospodarz bez skrępowania zaproponował, że zaprowadzi "miastowego" wprost do gabinetu leśniczego.
- My się z panem leśniczym bardzo dobrze znamy - oświadczył.
Weszli na podest werandy, przeszli do sieni i skierowali na lewo do nieznacznie uchylonych drzwi. W chwili gdy wozak zapukał, drzwi otwarły się szerzej. Stał za nimi leśniczy, który późno bo późno, ale zdążył dostrzec wóz jskim podjechali przyjezdni.
- A, proszę, wejdźcie panowie.
Krzysztof uścisnął dłoń staremu i gdy ten postąpił parę kroków wgłąb gabinetu, zobaczył z bliska drugiego gościa.
- No... powitać starego znajomego - odezwał się do Ernesta, podążając ku niemu z otwartymi rękami. - Tyle lat, tyle lat...
Uścisnęli się mocno.
- Witaj, stary druhu - wyrzekł Ernest. - Świetnie wyglądasz!
- Ty też niczego sobie, choć skłamałbym, że bez trudu cię poznałem, a właściwie gdybym nie widzial cię na zdjęciu, które zobaczyłem u tej twojej Anny, nie rozpoznałbym cię wcale.
- Cóż, niebawem sześćdziesiątka wejdzie na nasze karki.
- Na mój już weszła. Ech, cóż to za wiek? Las, Erni, prawda, że mogę nazywać cię tak jak dawniej, las, Erni, konserwuje, sprzyja wiekowi, dodaje sił i energii. Widzę, że przywiózł cię pan Walczak.
- A tak, spotkał mnie na drodze i był tak miły, że mnie podwiózł pod twoje siedlisko, ulitował się nade mną, bo... patrz jaką przytaszczyłem z sobą walizę.
Krzysztof spojrzał na nią z podziwem.
- Rzeczywiście spora. Wygląda jakbyś zabrał w drogę pół szafy.
Stary przysłuchiwał się rozmowie, rad by coś powiedzieć, wtrącić, ale postanowił wyszaleć się w rozmowie szkolnym przyjaciołom.
- To gdzie się spotkaliście, panie Walczak?
Ten roześmiał się.
- Pan miastowy raczył wysiąść na stacji w Radowicach zamiast w Borówkach, a spotkaliśmy się w Zalesiu.
Krzysztof zasępił się.
- Oj, wybacz, nie uprzedziłem cię, że z Borówek znacznie bliżej do leśniczówki... ale może i na lepsze wyszło... las zwiedziłeś.
- To ja już, panie Krzysztofie sobie pojadę, a względem tych krócic to jeszcze kiedy się rozmówimy. Macie sobie pewnie wiele do powiedzenia - zawyrokował Walczak.
- Ależ nic podobnego, zostaniesz pan na obiadku, męskim obiadku, bo tak się akurat złożyło, że morawdaja żona Eliza i teściowa oraz nasza urocza gospodyni, pani Weronika są w tej chwili w mieście... ale, ale - Krzysztof pomyślał chwilę, po czym przebiegł przez gabinet i otworzył drzwi do kolejnego pomieszczenia - mamy wyjście awaryjne - Karolina, moja stażystka odrzeje nam zupkę i usmaży kotlety, prawda, panno Karolciu, no... poznajcie się... pana Walczaka panienka zna, a to jest mój kolega z lat wczesnoszkolnych pan Ernest, pisarz.
Karolina poczuła się jak wywołana do tablicy.
Przywitali się.
- Panno Karolciu, zechciej nam gospodarzyć. W lodówce jest wszystko, ziemniaczki sam obrałem, kotlety usmażysz, jakąś sałatkę zrobisz naprędce.
- Wedle życzenia, proszę pana.
Wyszła.
- Dobre z niej dziecko, wszelako nieśmiałe - ciągnął Krzysztof - nieobyte w towarzystwie obcych. Już przez te dwa i pół miesiąca stażu, jaki jej został, nabędzie przy mnie doświadczenia i wigoru. Robotę dałem jej papierkową: wyliczenia, prognozy zysków ze sprzedaży drewna, koszty sadzonek, paliwa i temu podobne, ot, czego nie lubię, a i czasami czasu na to nie mam, bo albo po lesie się włóczę, albo w wyjazdach, do nadleśnictwa, a ona, choć świeża jak woda w strumyku, dziewuszka pracowita... no co, przejdziemy do stołowego, zostaw tę walizkę, tutaj ciasno i duchota.
Ernestowi zdało się, że przez te lata, kiedy się nie widzieli, Krzysztof nabrał animuszu. O, nie był to już ten sam skromny, małomówny chłopiec jąkający się przy odpowiedzi, z trudem klecący zdania, aczkolwiek z drugiej strony Krzyś zawsze był pilny i pracowity. Gdyby teraz po wyglądzie ocenić wyraz twarzy Ernesta, śmiało można powiedzieć, że pierwsze wrażenie jakie uczynił na nim jego dawny kolega z klasy było więcej niż pozytywne. Próbował w rozmowie dostosować się do tonu wypowiedzi, jakimi raczył go Krzysztof, a rozpoczęli od wspominania najodleglejszych lat szkolnych, myląc nazwiska nauczycieli i przedstawiając różne wersje co ciekawszych wydarzeń jakie ubarwiały ich szkolne, niemal beztroskie życie.
Stary Walczak wyczuwając, że w tych wspomnieniach udziału mieć nie będzie, czmychnął do kuchni po angielsku, rzucając jedynie: zobaczę jak sobie radzi z obiadkiem ta urocza panienka.
A rozmowa trwała dalej, sięgając szkoły średniej (obaj kończyli inną), pierwszych miłostek obu nieopierzonych jeszcze panów, później zahaczyła o studia oraz utkwiła na wielkiej miłości Krzysztofa - Elizie.
Jakoś tak się złożyło, że głównie głos zabierał Smulski. Czy celowo nie chciał drążyć skomplikowanej biografii Ernesta?
(...)

[25.06.2019, Merida w Hiszpanii]

24 czerwca 2019

DRÓŻKI DONIKĄD (8)

(...)
Nie zrozumiał. Jakże tak, "donikąd"? Każda z dróg zawsze gdzieś prowadzi, także i ta moja.
- Zatrzymajmy się, gospodarzu. Ja względem tych dróg rozstajnych.
Stary nic nie odpowiadając, wstrzymał klacz. Odsypał z jutowego do skórzanego worka kilka solidnych garści obroku; ten skórzany worek zawiesił w taki sposób na końskiej szyi, aby klacz mogła swobodnie sięgnąć pyskiem po karmę.
- Prawda, podkarmimy Bursztynkę - wyrzekł z satysfakcją.
Ernest zeskoczył z wozu, prostował kości, potem sięgnął do wewnętrznej kieszeni kurtki po papierosy. Poczęstował starego. Zapalili.
- Panie gospodarzu, jak może droga prowadzić donikąd?
- Donikąd, panie... hm... na przykład w głębię lasu, ku bagnom; może się taka dróżka skończyć u rzeki, w pustym polu. Lepiej już trzymać się tej, w którą wjechaliśmy.
- Obawia się pan czegoś?
- Czy się boję? Po próżnicy wolę nie jechać tam, gdzie mnie nie potrzeba.
Zamilkł tajemniczo. Przystąpił do klaczy i przesunął dłonią, w której nie trzymał papierosa po jej kształtnym, ciepłym pysku.
- Opowie mi pan coś o tych dróżkach?
Stary zaciągnął się mocno papierosowym dymem o spojrzał na "miastowego" spode łba.
- Ach, pan pisarz, zachciewa się panu opowieści.
- Powiedzmy, że jestem ciekaw.
- Cztery z tych dróg prowadzi do lasu, ta, w którą wjechaliśmy również. A ta pierwsza z lewej doprowadziłaby nas w bagna. Bywają śmiałkowie, co za kaczkami tam gonią, ale to źli ludzie; potrafią ptaka ubić, gdy ten siedzi na gnieździe. Był taki jeden, co po cichaczu nad ranem wlazł z flintą w te bagna. Szczęściem nazajutrz odnalazł go jeden z wczasowiczów, który sam zgubił drogę. Kłusownik był ledwo żywy. Bagno wciągnęło go po szyję. Za mniej niż pół dnia nie byłoby chłopa i nikt nie wiedziałby, gdzie ma swój grób.
- Tę rozumiem... donikąd... niemal do śmierci, a pozostałe?
- Weźmy tę pierwszą na prawo. Niby niestraszna. Chadzają nią grzybiarze, bo tam grzybów mnóstwo, zwłaszcza koźlaków i prawdziwków. Ale mało kto wie albo pamiętać nie chce, że kiedy w nią wejdziesz, nie dalej niż cztery razy po sto kroków, nad samą drożyną rośnie stary, rozłożysty dąb, którego poskręcane ramiona obejmują całą ścieżkę. I tam właśnie, niewysoko nad ziemią, na jednym z tych ramion obwiesiła się młoda dziewczyna, wcześniej popsuta przez niemieckiego żandarma... bo to, panie miastowy, za okupacji było.
- I znów śmierć na kolejnej drodze - zauważył Ernest.
- A będzie tego więcej, panie. Kolejna odnoga też ze śmiercią związana. Na niej to hitlerowce ubili żydowską rodzinę, co to szukała schronienia u leśniczego... no, ani pana, ani pana leśniczego Smulskiego nie było wtedy na świecie, ale ja, choć brzdąc w zdartych porciętach, żyłem już wtedy i pamiętam jak przez zaćmę, jak okoliczni chłopi wykopali tamtej szóstce grób. Po chrześcijańsku ich pochowali, bo jakże można było inaczej w tamten czas, i krzyż z brzozowych rózg postawili, że niby ta ziemia co mchem porosła, chrześcijan skrywa. Ot i kolejna dróżka donikąd, no chyba że do śmierci.
- A ta najbliższa naszej, gospodarzu?
Stary zastanowił się przed odpowiedzią. Korzystając z tej zadumy, podszedł do tyłu wozu; wyjął stamtąd plastykowe wiadro z pokrywką. Przeszedł z nim do kasztanki, przytrzymał je pod klaczy pyskiem.
- Spragnionaś, wiem przecie... no pij, nie dąsaj się, to woda od kowala, który ubrał ci kopyta w takie piękne, srebrem błyszczące buciki.
Bursztynka piła, nieszybko, ostrożnie; wreszcie potrząsnęła głową na znak, że ma dosyć. Gospodarz odniósł wiadro na swoje miejsce.
- Powiem panu tak, panie miastowy, ta droga jest chyba i najstarsza, i najpodlejsza, i mało kto nią chadza, a już żadna baba w nią nie wlezie, choćby za zabłąkaną krowiną, co to najlepsze mleko daje. Tam, panie, kamienie, korzenie, a wykroty. Sów i lisów siedlisko, a mówią, że i wilków, i dzikich kotów, i borsuków. Tam leśnymi wąwozami wije się czarna rzeczka, co to zasila jezioro (będziem nad nią po mostku przejeżdżali); ludzie nazwali ją Szatańską, bo swój początek bierze ponoć z diabelskiego źródła.
- Bałby się pan jechać tą dróżką?
- Strachliwy nie jesten, panie miastowy, ale po co kusić los nieprzyjazny? Owszem, za jagodą, za koźlakami mokrą letnią porą wszedłem w nią i niby żadnej gadziny'm nie widział ani nie słyszał, może dlatego, że ku południu się miało, ale szło mi się strasznie nieprzyjemnie i jakem do leśnych ostępów przywykł, tak prędko zrezygnowałem z wałęsania się po tamtej okolicy i dotarłem do tej ścieżki, którą właśnie jedziemy.
- Zrozumiałem więc, że i ta dróżka nie prowadzi do dobrego. A ta nasza, panie gospodarzu?
Nie odpowiedział.
(...)
[24.06.2019, Merida, Extremadura w Hiszpanii]